Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής
Υπάρχει μια αλήθεια που όλοι γνωρίζουμε αλλά ελάχιστοι τολμούμε να παραδεχτούμε: στην Ελλάδα το σχολείο δεν αποτελεί πλέον το κέντρο της εκπαιδευτικής ζωής των μαθητών. Ο πραγματικός άξονας του εκπαιδευτικού συστήματος είναι οι Πανελλαδικές Εξετάσεις, ενώ η προετοιμασία για την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο μοιράζεται ανάμεσα στη σχολική τάξη και το φροντιστήριο.
Εδώ έχουμε μια παράλογη κατάσταση. Το κράτος επενδύει σε ένα δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, οι εκπαιδευτικοί εργάζονται καθημερινά στις σχολικές αίθουσες και οι μαθητές παρακολουθούν υποχρεωτικά τα μαθήματα. Παρ’ όλα αυτά, η πλειονότητα των οικογενειών θεωρεί αυτονόητο ότι η επιτυχία στις Πανελλαδικές απαιτεί και δεύτερη, ιδιωτικά χρηματοδοτούμενη, εκπαιδευτική διαδρομή. Η «παραπαιδεία» δεν λειτουργεί πλέον ως συμπλήρωμα του σχολείου· σε μεγάλο βαθμό έχει μετατραπεί σε παράλληλο εκπαιδευτικό σύστημα.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη των φροντιστηρίων. Φροντιστήρια υπάρχουν σε πολλές χώρες. Το ανησυχητικό είναι ότι στην Ελλάδα η ανάγκη τους θεωρείται σχεδόν αυτονόητη. Όταν γονείς, μαθητές και πολλές φορές ακόμη και εκπαιδευτικοί πιστεύουν ότι «χωρίς φροντιστήριο δεν περνάς στο πανεπιστήμιο», τότε το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: το δημόσιο σχολείο, όπως λειτουργεί σήμερα, δεν θεωρείται επαρκές για να επιτύχει τον βασικό σκοπό του.
Η πραγματικότητα αυτή δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στους εκπαιδευτικούς. Οι περισσότεροι εργάζονται μέσα σε ένα ασφυκτικό πλαίσιο: εκτεταμένη εξεταστέα ύλη, αυστηρά αναλυτικά προγράμματα, συνεχείς αλλαγές στο σύστημα εισαγωγής, πίεση χρόνου και μια εκπαιδευτική πολιτική που συχνά ταυτίζει τη μόρφωση με την εξεταστική επίδοση. Από το 1995 μέχρι σήμερα, το σύστημα πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση έχει τροποποιηθεί επανειλημμένα, χωρίς όμως να αντιμετωπιστεί το βασικό πρόβλημα: η κυριαρχία του εξετασιοκεντρικού μοντέλου.
Η μεγαλύτερη αποτυχία, ωστόσο, δεν είναι οργανωτική αλλά παιδαγωγική. Όταν το σχολείο λειτουργεί κυρίως ως προθάλαμος εξετάσεων, η παιδεία υποχωρεί μπροστά στην εξεταστική προετοιμασία. Η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η συνεργασία, η έρευνα και η δημοκρατική συμμετοχή παραμερίζονται από την αποστήθιση, την τυποποίηση και την αναζήτηση της «σωστής απάντησης». Έτσι, το σχολείο κινδυνεύει να αξιολογεί κυρίως την ικανότητα των μαθητών να επιτυγχάνουν στις εξετάσεις και όχι να κατανοούν τον κόσμο.
Υπάρχει όμως και μια ευθύνη που σπάνια αναγνωρίζεται. Το σημερινό σύστημα αναπαράγεται επειδή, με διαφορετικό τρόπο, όλοι συμμετέχουν στη διατήρησή του. Το κράτος συνεχίζει να σχεδιάζει την εκπαίδευση με επίκεντρο τις εξετάσεις. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν το εξεταστικό σύστημα αντί να αναμορφώνουν ουσιαστικά το σχολείο. Οι γονείς, από αγωνία για το μέλλον των παιδιών τους, επενδύουν ολοένα και περισσότερα χρήματα στην παραπαιδεία. Οι μαθητές αποδέχονται ως φυσιολογική μια καθημερινότητα εξαντλητικών μαθημάτων. Ακόμη και οι εκπαιδευτικοί, πολλές φορές παρά τη θέλησή τους, προσαρμόζουν τη διδασκαλία τους στις απαιτήσεις των εξετάσεων. Πρόκειται για μια ιδιότυπη κοινωνική συναίνεση, όπου όλοι αναγνωρίζουν τις αδυναμίες του συστήματος, αλλά κανείς δεν μπορεί εύκολα να αποχωρήσει από αυτό.
Η έξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο δεν θα προέλθει από μία ακόμη αλλαγή στον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Το ερώτημα δεν είναι πώς θα αλλάξουν οι Πανελλαδικές, αλλά πώς θα αποκτήσει ξανά νόημα το δημόσιο σχολείο.
Η απάντηση στο ερώτημα απαιτεί να κοιτάξουμε τον θεσμό του σχολείου με άλλη προοπτική.
Να δημιουργήσουμε ένα σχολείο που
– αποτελεί τον βασικό χώρο μάθησης
– προσανατολίζεται περισσότερο προς την ανάπτυξη ικανοτήτων παρά την «κάλυψη» μιας εξεταστέας ύλης
– ενισχύει την αυτονομία των εκπαιδευτικών
– λαμβάνει επαρκή χρηματοδότηση
– κρίνεται όχι μόνο από το πόσους επιτυγχάνουν στις εξετάσεις, αλλά και από το αν καλλιεργεί ανθρώπους με κριτική σκέψη, δημοκρατική συνείδηση, δημιουργικότητα και κοινωνική ευθύνη.
Η πραγματική κρίση της ελληνικής εκπαίδευσης δεν είναι ότι υπάρχουν φροντιστήρια. Είναι ότι έχουμε συμβιβαστεί με την ιδέα πως χωρίς αυτά το δημόσιο σχολείο δεν αρκεί. Και όταν μια κοινωνία αποδέχεται αυτή την παραδοχή ως φυσιολογική, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο εκπαιδευτικό. Είναι βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό.
