Του Ηλία Τσιαμήτρου
Μια λεγεώνα δεν ήταν σανδάλι να χαθεί στο δρόμο, ούτε ασημένιο νόμισμα να γλιστρήσει απ’ το σακούλι του στρατοκόπου. Μια ρωμαϊκή λεγεώνα μέτραγε πάνω από 5000 στρατιώτες, απ’ τους οποίους εξακόσιοι σαράντα δεκανείς, εξήντα εκατόνταρχοι κι άλλοι τόσοι όπτιμοι, έξι χιλίαρχοι (ο ένας εξ αυτών υποδιοικητής), ένας στρατοπεδάρχης, κι ένας διοικητής, ο Λεγάτος. Υπήρχαν ακόμη τα κάρα τους, τα πολεμικά και μεταγωγικά άλογά τους, τα όπλα τους, η χορτονομή για τα ζώα, οι προμήθειές τους, οι τέντες τους, μα πάνω απ’ όλα ο χρυσός αετός τους, που αν τον έχαναν, την ίδια στιγμή έχαναν και την τιμή τους. Πως ήταν δυνατόν να χαθεί μια ολόκληρη λεγεώνα; Να εξαφανιστεί σα να μην υπήρξε ποτέ; Να εξαερωθεί;
Η ένατη ρωμαϊκή λεγεώνα η λεγόμενη «ισπανική» (Legio VIIII ή IX Hispana), έφτασε στη Βρετανία το 43μ.Χ. με έμβλημά της τον ταύρο. Ήταν μία από τις τέσσερις λεγεώνες που συμμετείχαν στην κατάληψη του νησιού από τους Ρωμαίους την περίοδο του Αυτοκράτορα Κλαύδιου. Ήταν ένα έμπειρο στρατιωτικό σώμα που είχε μέχρι τότε πολεμήσει σε αμέτρητες μάχες. Αρχικά, ονομαζόταν «μακεδονική», αλλά στη συνέχεια μετονομάστηκε σε «ισπανική» λόγω μακροχρόνιας παραμονής στην Ιβηρική χερσόνησο.
Οι ρωμαϊκές λεγεώνες όταν δεν πολεμούσαν δεν έμεναν αργές. Συνήθως οι στρατιώτες τους χρησίμευαν ως ανθρώπινη δύναμη (χτίστες, εργάτες, μεταφορείς) στα κάθε είδους έργα που κατασκεύαζαν οι Ρωμαίοι στις περιοχές που κατακτούσαν. Ειδικότης των λεγεωνάριων ήταν η κατασκευή οχυρωματικών έργων και κάστρων. Σε κάθε τέτοια κατασκευή, συνήθως η λεγεώνα που εμπλεκόταν άφηνε την «υπογραφή» της με τη μορφή ασβεστολιθικών ή κεραμικών αναθηματικών πλακών. Ακολουθώντας διάφορα τέτοια ίχνη που αποκάλυψε η αρχαιολογική σκαπάνη, οι ιστορικοί έχουν έναν λίγο ως πολύ αξιόπιστο οδικό χάρτη για την πορεία της ενάτης λεγεώνας στο μεγάλο νησί.
Αρχικά κατευθύνθηκε βόρεια πολεμώντας συνεχώς τις ντόπιες φυλές και χτίζοντας οχυρά στο Λόνγκθορπ (Durobrivae), στο Λέστερ (Ratae) και στο Λίνκολν (Lindum). Λίγα χρόνια αργότερα, η ενάτη λεγεώνα μετακινείται στο Γιορκσάιρ στην περιοχή των Μπριγάντων όπου κατασκευάζει οχυρό στο Γιορκ (Eboracum). Σε τούτο το φρούριο βρέθηκε επιγραφή του 108 μ.Χ. όπου αναφέρεται ρητά η ενάτη ρωμαϊκή λεγεώνα. Μετά από δεκαπέντε χρόνια, ο Αδριανός ξεκίνησε να κατασκευάζει το ομώνυμο τείχος που εκτείνεται από το Νιουκάστλ (Pons Aelii) ανατολικά έως το Καρλάιλ (Luguvalium) δυτικά. Πουθενά στο επικό αυτό οχυρωματικό έργο δεν βρέθηκε σημάδι πως στην κατασκευή του συμμετείχε η ενάτη λεγεώνα. Λίγες δεκαετίες αργότερα, στήθηκε στη Ρώμη μια στήλη από μάρμαρο όπου αναγράφονται οι ενεργές λεγεώνες. Η ενάτη δεν υπάρχει σε ‘κείνη τη στήλη. Φαίνεται πως είχε χαθεί ανάμεσα στο 108 μ.Χ. και το 168 μ.Χ. έτος κατασκευής της μαρμάρινης στήλης!
Μια παγωμένη και σκοτεινή χειμωνιάτικη νύχτα κοντά στα 120 μ.Χ. η βορειοδυτική πύλη του οχυρού Γιορκ ανοίγει και πεντέμισι χιλιάδες άνδρες, ολόκληρη η ενάτη λεγεώνα η λεγόμενη ισπανική, βγαίνει στο μαύρο και εχθρικό αχανές της βόρειας Αγγλίας με κατεύθυνση την Καληδονία (Σκωτία). Οι φυλές του βορρά βρίσκονται σε αναβρασμό. Μπριγάντες, Οταντίνοι, Νταμνόνιι και κυρίως οι Πίκτες, εκείνοι οι τρομεροί κατάστικτοι άγριοι Κέλτες, είχαν επαναστατήσει. Η ρωμαϊκή κυριαρχία στη βόρεια Αγγλία κινδύνευε.
Επί μήνες και μήνες, οι λεγεωνάριοι της ενάτης λεγεώνας ζούσαν πολεμώντας μέσα σε ένα περιβάλλον άγνωστο, αφιλόξενο, γεμάτο κινδύνους. Πάνω απ’ τα κεφάλια τους, ο μονότονος, γκρίζος ουρανός του βορά, έτοιμος θαρρείς να τους πλακώσει τις σύντομες μελαγχολικές μέρες του χειμώνα. Οι μακρόσυρτες ατέλειωτες νύχτες, ήταν σκοτεινές, γεμάτες μυστικές φωνές, παγερά αστέρια, χλωμά φεγγάρια και μυριάδες φωτιές που άναβαν οι ντόπιοι στους χαμηλούς λόφους για να τους θυμίζουν την απειλητική παρουσία τους. Κανείς δε γνωρίζει πόσο μπορεί ν’ αντέξει ακόμη και ο σκληρότερος πολεμιστής σ’ ένα τέτοιο καταραμένο μέρος, βαδίζοντας και πολεμώντας τη μέρα και χτίζοντας ξύλινα οχυρά κάθε νύχτα για να προφυλαχτεί απ’ τους αόρατους αγρίους με τα βαμμένα σώματα και τα πολλά τατουάζ, που από μόνα τους ήταν ικανά να προκαλέσουν τρόμο.
Η κούραση, ο φόβος, αλλά κυρίως ο διαρκής και ανελέητος ανταρτοπόλεμος, είναι παράγοντες που μπορούν να καταρρακώσουν το ηθικό του πιο γενναίου και επαγγελματικού στρατιωτικού σώματος. Ακόμη και μια πειθαρχημένη και εμπειροπόλεμη ρωμαϊκή λεγεώνα, φτάνει κάποτε στα όρια της αντοχής των ανδρών της. Αυτό υποψιάζονται οι ιστορικοί πως συνέβη στην ισπανική λεγεώνα στους βάλτους, τους γυμνούς παγωμένους λόφους και τα άγονα πετρώδη λιβάδια της σκοτεινής χώρας, της Σκοτίας (σκοτεινής) των αρχαίων Ελλήνων.
Ίσως ήταν μια μέρα γκρίζα και ομιχλώδης σαν όλες τις άλλες, που το φως ίσα που έφτανε να βλέπει κάθε λεγεωνάριος το δικό του μόνο contubernium (διμοιρία οκτώ ανδρών). Ίσως να έπεφτε εκείνο το εκνευριστικό υγρό χιόνι του βορά που έκανε το χώμα λάσπη όπου κολλούσαν τα πέδιλα των στρατιωτών και κάθε βήμα ήταν μια επίπονη βασανιστική προσπάθεια. Ίσως η ενάτη βρισκόταν μέσα σε μια ρεματιά, έναν στενό αυχένα ή μια κακοτράχαλη λοφοπλαγιά που ο παγωμένος αέρας δημιουργούσε ρούφουλες και κρυφές σπιλιάδες που έφταναν μέχρι την ψυχή των ανδρών.
Και τότε, ίσως ήρθαν οι Πίκτες. Ήρθαν από παντού και ήταν χιλιάδες. Κραυγάζοντας κραυγές ακατάληπτες, κραδαίνοντας ρόπαλα, κοντάρια και πελέκεις, έπεσαν πάνω στους κουρασμένους στρατιώτες. Οι γραμμές έσπασαν, οι κοόρτεις λύγισαν, οι εκατόνταρχοι έχασαν τον έλεγχο. Οι λιγοστοί ιππείς περικυκλώθηκαν. Στήθηκε μια μάχη λυσσασμένη, μια αντάρα, ένας ματωμένος αγώνας με έπαθλο την επιβίωση. Κι όταν ακόμη κι αυτή η επιβίωση έμοιαζε ανώφελη, επώδυνη, μάταιη, ήρθε ο θάνατος σαν μαύρο, σκιερό, πουλί και σκέπασε με τις φρικτές φτερούγες του τους νεκρούς λεγεωνάριους.
Μια τέτοια μέρα και μ’ αυτό τον τρόπο πρέπει να χάθηκε η ενάτη ρωμαϊκή λεγεώνα η λεγόμενη ισπανική, κάπου στη γη των Πίκτων και των άλλων βόρειων Κελτών. Τίποτε και κανείς δεν απέμεινε να την θυμίζει. Ο Λεγάτος της σκοτώθηκε, τα λάβαρά της κάηκαν, ο αετός της έπεσε στα χέρια των αγρίων. Οι λίγοι λεγεωνάριοι που γλίτωσαν τη σφαγή, έζησαν μέχρι το τέλος της μίζερης ζωής τους σκλάβοι στα χωριά των Πίκτων, κουβαλώντας πέτρες και ξύλα, μερεμετίζοντας τα χαμηλά τους καλύβια με τις πέτρινες καπνοδόχους και καλαφατίζοντας τις ρηχές, άγαρμπες βάρκες τους, με τις οποίες έκαναν φαρμακερές επιδρομές στα νεοσύστατα λιμάνια της ανατολικής ακτής της Ρωμαϊκής Βρετανίας.
