Του Ηλία Τσιαμήτρου
Όταν οι Τούρκοι του Μωάμεθ του Πορθητή μπήκαν στην Πόλη στις 29 Μαΐου του 1453, κάθε αντίσταση απ’ τους απελπισμένους υπερασπιστές της έπαψε. Μονάχα μια μικρή ομάδα Κρητικών που υπερασπίζονταν έναν από τους ισχυρότερους πύργους του τείχους συνέχιζαν να μάχονται με μανία. Ο θρύλος λέει πως ο Μωάμεθ εντυπωσιασμένος από τη γενναιότητά τους, διέταξε να τους αφήσουν να φύγουν με τα όπλα τους και να μπαρκάρουν για το νησί τους χωρίς κανείς να τους πειράξει. Το καράβι εκείνο ποτέ δεν έφτασε στην Κρήτη, λέει η παράδοση. Αρμενίζει αιώνια στη θάλασσα και περιμένει την ώρα που οι Κρήτες πολεμιστές θα πολεμήσουν και πάλι για να πάρουν την Πόλη πίσω από τους Τούρκους. Σχετικοί με εκείνο τον θρύλο είναι οι παρακάτω στίχοι από το «Ανακάλημα της Κωνσταντινούπολης», έναν έμμετρο θρήνο για την πτώση της Πόλης και τον θάνατο του τελευταίου της Αυτοκράτορα που γράφτηκε αμέσως μετά την κατάληψη της Πόλης από τους Τούρκους, όπου ο Κωνσταντίνος παρακαλεί:
«…Κόψετε τὸ κεφάλιν μου, χριστιανοὶ Ρωμαῖοι·
ἐπάρετέ το, Κρητικοί, βαστᾶτε το στὴν Κρήτην
νὰ τὸ ἰδοῦν οἱ Κρητικοί, νὰ καρδιοπονέσουν…»
Ο τάφος του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Δραγάση Παλαιολόγου δεν βρέθηκε ποτέ. Σύμφωνα με τους περισσότερους ιστορικούς το σώμα του χωρίστηκε από την κεφαλή του, η οποία έφτασε κάποια στιγμή στα χέρια του σουλτάνου Μωάμεθ. Τι απέγιναν όμως τα αδέρφια του οι Δεσπότες του Μυστρά και τί γνωρίζουμε για τους εξ αίματος συγγενείς του τελευταίου Αυτοκράτορα του Βυζαντίου;
Στα νησιά Μπαρμπάντος, σε μια πανέμορφη πλαγιά με θέα τον Ατλαντικό ωκεανό, ανάμεσα σε ψηλές φοινικιές και ινδικά φούλια που μοσχοβολούν περισσότερο το βράδυ, βρίσκεται ο τάφος του Φερδινάνδου Παλαιολόγου, ενός από τους τελευταίους γνωστούς απογόνους του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Δραγάση Παλαιολόγου που έπεσε ηρωικά μαχόμενος κατά την άλωση της Πόλης μπροστά στην πύλη του Αγίου Ρωμανού.
Μετά την κατάκτηση της Πόλης από τον Μωάμεθ, τα αδέρφια του Αυτοκράτορα Θωμάς και Δημήτριος όντας οι φυσικοί του διάδοχοι, μοιράστηκαν την εξουσία στην Πελοπόννησο κρατώντας τον Μυστρά ο Δημήτριος (που ήταν ήδη ολίγον φιλότουρκος) και την Πάτρα ο Θωμάς (που υπήρξε φιλοδυτικός μέχρι το τέλος της ζωής του). Όταν ο Μωάμεθ εξεστράτευσε εναντίον τους με σκοπό να προσαρτήσει τον Μοριά στην αυτοκρατορία του, ο Δημήτριος παρέδωσε αμαχητί τον Μυστρά, ενώ ο Θωμάς διέφυγε στην Ιταλία. Εκεί, ασπάστηκε τον καθολικισμό και μέχρι το θάνατό του το 1465 ονειρευόταν την ανάκτηση της Πόλης.
Ένας γιος του Θωμά, ο Ανδρέας Παλαιολόγος, διεκδικούσε για χρόνια απ’ την εξορία τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης, μέχρι που στενεμένος οικονομικά, πούλησε μισοτιμής τα αυτοκρατορικά του δικαιώματα στον βασιλιά της Γαλλίας τον Κάρολο Η΄ των Βαλουά, τον ονομαζόμενο «Ευγενικό». Μια κόρη του Θωμά, η Ζωή, αφού άλλαξε το όνομά της σε Σοφία, παντρεύτηκε τον Ιβάν Γ΄ τον πρίγκιπα της Μοσχοβίας και υπήρξε η γιαγιά του πρώτου Τσάρου (Καίσαρα) της Ρωσίας, του Ιβάν του Τρομερού. Από έναν άλλο γιο του Θωμά Παλαιολόγου (ίσως νόθο), τον Ιωάννη, έλκει την καταγωγή του ο Φερδινάνδος Παλαιολόγος που πήγε και πέθανε στα νησιά Μπαρμπάντος.
Πατέρας του εν λόγω Φερδινάνδου υπήρξε ο Θεόδωρος Παλαιολόγος. Σύμφωνα με την επιτύμβια στήλη του Θεόδωρου, ήταν γιος του Καμίλιο Παλαιολόγου, ο οποίος ήταν γιος του Πρόσπερου Παλαιολόγου, που ήταν γιος του Θεόδωρου Παλαιολόγου, που με τη σειρά του ήταν γιος του Ιωάννη Παλαιολόγου που αναφέραμε παραπάνω. Όπως και να έχει, ο πατέρας του Φερδινάνδου, ο Θεόδωρος, ζούσε στην Κορνουάλη την εποχή του αγγλικού εμφύλιου πολέμου. Φαίνεται πως πολέμησε ως στρατιώτης – δολοφόνος (assassin) με τους βασιλικούς, που όμως έχασαν τον πόλεμο. Έτσι, ο γιος του ο Φερδινάνδος αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στα νησιά Μπαρμπάντος χωρίς τη θέλησή του.
Στα Μπαρμπάντος ο Φερδινάνδος Παλαιολόγος φαίνεται πως είχε συγγενείς από τη μεριά της μητέρας του. Αυτοί τον φιλοξένησαν και σύντομα ο νεαρός Παλαιολόγος έγινε κύριος ενός αγροκτήματος όπου καλλιεργούσε ζαχαροκάλαμο και ανανάδες. Στο νησί τον ήξεραν ως τον «Έλληνα πρίγκιπα από την Κορνουάλη». Εκεί, έζησε μια ζωή μάλλον απλή και συνηθισμένη, ασχολούμενος με τις φυτείες του και με την εκκλησία της ενορίας του Αγίου Ιωάννη. Κοντά στην εκκλησία έχτισε ένα πετρόχτιστο αρχοντικό που το ονόμασε Κλίφτον Χολ (Clifton Hall), το οποίο αργότερα επέκτεινε και το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα και θεωρείται ένα από τα παλαιότερα και πιο εντυπωσιακά δείγματα βρετανικής αποικιακής αρχιτεκτονικής στο νησί. Το κτίριο, αφού επιβίωσε επιτυχώς απ’ την εγκατάλειψη, τις τροπικές θύελλες και τους τερμίτες, έχει μεταμορφωθεί στις μέρες μας σε ένα εντυπωσιακό κτήμα που φιλοξενεί διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις (γάμους, συναυλίες, συνέδρια) και παράγει το ομώνυμο ρούμι, ένα από τα καλύτερα παλαιωμένα ρούμια της Καραϊβικής.
Εκείνη την εποχή η ζωή στα Μπαρμπάντος δεν ήταν εύκολη και η εργασία στις φυτείες ήταν βαριά, καθώς ακόμη δεν είχαν εισαχθεί σκλάβοι από την Αφρική. Οι Άγγλοι είχαν καταλάβει το νησί μόλις το 1625, και από τα αρχεία των εκκλησιών φαίνεται πως εκείνα τα χρόνια οι θάνατοι ανάμεσα στους λευκούς αποίκους ήταν τετραπλάσιοι από τις γεννήσεις. Στα 1670 ο Φερδινάνδος αρρώστησε βαριά και πέθανε. Ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο του ναού του Αγίου Ιωάννη, πίσω απ’ την εκκλησία. Σύμφωνα με τη διαθήκη του, άφησε εν ζωή έναν γιο τον Θεόδωρο για τον οποίο το μόνο που ξέρουμε είναι πως έγινε ναυτικός και είχε μια κόρη με το όνομα Godscall Paleologue (Θεοκλητιανή Παλαιολογίνα) για την οποία δε γνωρίζουμε τίποτε άλλο.
Στα 1831 ένας φοβερός τυφώνας κατέστρεψε την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη και ανέσκαψε στην κυριολεξία τους τάφους στο ταπεινό κοιμητήριο. Το φέρετρο του Φερδινάνδου βγήκε στην επιφάνεια μαζί με τα κιβούρια των άλλων πεθαμένων. Τότε αποδείχτηκε πως ο νεκρός, αντίθετα με τους άλλους νεκρούς του νεκροταφείου, είχε θαφτεί κατά τον τρόπο των Βυζαντινών, δηλαδή με τα πόδια του προς την ανατολή και την κεφαλή προς τη δύση. Ακόμη και μετά θάνατο, ένας απόγονος του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου δεν ήταν δυνατόν να μην στρέφεται προς τη βασιλίδα των πόλεων, την χιλιόχρονη πρωτεύουσα του Βυζαντίου, την Κωνσταντινούπολη!
Στα 1909 πάνω στον τάφο του Φερδινάνδου Παλαιολόγου στήθηκε ένα μνημείο με κίονες δωρικού ρυθμού όπου σε αγγλικά της εποχής του Σαίξπηρ αναγράφεται το εξής επίγραμμα:
«Εδώ κείται το σώμα του Φερδινάνδου Παλαιολόγου που ήταν απόγονος της αυτοκρατορικής γραμμής των τελευταίων χριστιανών αυτοκρατόρων της Ελλάδας».
