Του Απόστολου Ιωσηφίδη
Οι επίμονες εκρηκτικές διαδηλώσεις, που συγκλονίζουν τα Τίρανα και ροκανίζουν την ευστάθεια της αλβανικής κυβέρνησης, προβάλλουν, μεταξύ των άλλων διεκδικήσεών τους, και το αίτημα να αποτραπεί η παράδοση-παραχώρηση του μοναδικού νησιού της γείτονος, του (της) Σάσωνος[1], στις επενδυτικές ορέξεις ξένων (αμερικανών) κεφαλαιούχων.
Πρόκειται για το «αποπαίδι» των Επτανήσων, ένα νησί, έκτασης περίπου 5.700 στρεμμάτων[2], «παράρτημα» της Κέρκυρας (όπως οι Οθωνοί, το Μαθράκι, η Ερείκουσα και οι άλλοι -ακατοίκοιτοι- ακρίτες των Διαποντίων Νήσων), το οποίο η μητέρα Ελλάς υποχρεώθηκε, το 1914, να παραχωρήσει στο τότε νεοσύστατο Κράτος της Αλβανίας, με νόμο (!) από το Κοινοβούλιό της ψηφισμένο, με την ίδια, κατά πάσα πιθανότητα, «υπερηφάνεια», με την οποία, ένα αιώνα αργότερα, νομοθετούσε «τοῖς κείνων ῥήμασι πειθομένη» τις μνημονιακές υποχρεώσεις των πολιτών της.
Ο (η) Σάσων προέβαλε στο πολιτικο-στρατιωτικό προσκήνιο «ὅτε ἡ Ἑλλάς, ἐκραγέντος τοῦ πρὸς τοὺς Τούρκους πολέμου, κατέλαβε καὶ τὴν Σάσωνα τῇ 8ῃ Νοεμβρίου 1912 διὰ τοῦ ἀντιπλοιάρχου κ. Κωνστ. Γεωργαντᾶ, κυβερνήτου τοῦ Πηνειοῦ καὶ ἀρχηγοῦ των ἀτμομυοδρομόνων[3].»[4]
Αν και δεν επρόκειτο περί «καταλήψεως»[5] (καθώς η νησίδα αποτελούσε, από 50ετίας, αμιγώς ελληνικό έδαφος), η εγκατάσταση φρουράς Ελλήνων στρατιωτών στο μικρό και ακατοίκητο νησί, που δεσπόζει του κόλπου της Αυλώνος και ελέγχει τις πύλες της Αδριατικής, θορύβησε την Ιταλία και την Αυστρία, – τότε μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις:
«Ρώμη, 20 Νοεμβρίου. (Ἰδιαιτέρα ὑπηρεσία).- {ἄρθρον τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Ἰταλίας»} ἡ θάλασσα τῆς Αὐλῶνος ἀποτελεῖ τὴν στρατιωτικὴν κλεῖδα της Ἀδριατικῆς […]. Ἡ Αὐλὼν δὲν πρέπει νὰ καταληφθῇ οὔτε ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ὑπὸ ἄλλης στρατιωτικῆς Δυνάμεως, μικρᾶς ἢ μεγάλης. Καὶ θὰ εἶνε εὐχῆς ἔργον νὰ δηλώσῃ τὸ τοιοῦτον ἡ Κυβέρνησίς μας σαφῶς καὶ κατηγορηματικῶς εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῶν Ἀθηνῶν.»
«Νέα Ἡμέρα» Τεργέστης, 25-11-1912.
«Αἱ δηλώσεις τῆς Ἰταλίας διὰ τὴν
κατάληψιν τῆς Αὐλῶνος
Τὸ ἐπεισόδιον τοῦ «Πηνειοῦ»
Χθεσινὰ τηλεγραφήματα ἐκ Ρώμης ἀνήγγειλαν, ὅτι εἰς τὴν ἰταλικὴν Βουλήν, κατὰ τὴν προχθεσινὴν αὐτῆς συνεδρίασιν καὶ ἐξ ἀφορμῆς ἐπερωτήσεως τῶν κ.κ. Γκάλι καὶ Σαλάντρα, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Αὐλῶνος, ἀναφορικῶς πρὸς τὸ ὁποῖον εἴχομεν τὴν πληροφορίαν ὅτι οἱ Πρεσβευταὶ τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Ἰταλίας προέβησαν εἰς διάβημα παρὰ τῇ ἑλληνικῇ Κυβερνήσει ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς τῆς Ἰταλίας μαρκήσιος ντὶ Σὰν Τζουλιᾶνο, ἀπαντῶν εἰς τὴν ἐπερώτησιν ἐδήλωσεν, ὅτι ἡ ἰταλικὴ Κυβέρνησης διεκοίνωσεν ὑπὸ φιλικόν, ἀλλὰ κατηγορηματικὸν τύπον, πρὸς τὴν ἑλληνικήν, ὅτι, ἂν καὶ εὐλαβουμένη τὴν ἐλευθερίαν τῶν διαμαχομένων εἰς τὰς πολεμικὰς των ἐπιχειρήσεις, ἡ ἰταλικὴ Κυβέρνησις δὲν θὰ δυνηθῇ ποτὲ νὰ συγκατατεθῇ ὅπως ὁ κόλπος τῆς Αὐλῶνος – τοῦ ὁποίου ἡ νησὶς Σάσων ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστον μέρος – περιέλθῃ εἰς τὴν κυριότητα τῆς Ἑλλάδος καὶ χρησιμεύσῃ ὡς ναυτικὴ ἢ στρατιωτικὴ βάσις. […]»
«Χρόνος», 26-11-1912.
Με τρία συνεχόμενα άρθρα του, στην εφ. «Ἐμπρός», ο Γεώργιος Φιλάρετος[6] [: «Σάσων ὁ περιζήτητος!» (22-11-1912), «Ἱστορικὸν φῶς ἐπὶ τοῦ Σάσωνος» (24-11-1912), «Παραγραφὴ κυριαρχίας ἐπὶ τοῦ Σάσωνος» (27-11-1912)], υπενθυμίζει στους συγχρόνους του, εγχώριους και αλλοδαπούς, πολιτικούς παράγοντες και δημοσιογραφικούς καλάμους, τα ιστορικά τεκμήρια της ελληνικής κυριαρχίας επί του Σάσωνος:
«Μία ἐκ τῶν νησίδων τῆς πάλαι ποτὲ Ἰονίου πολιτείας, ἥτις, ἀπὸ ἐτῶν ἑπτὰ καὶ τεσσαράκοντα, ἡνώθη μετὰ τοῦ βασιλείου τῆς Ἑλλάδος, ἔχει, ἀντιθέτως πρὸς τὴν ἐδαφικὴν σμικρότητα αὐτῆς, ἀτελεύτητον πληθὺν ὀνομάτων.
Ὑπὸ τοῦ Στράβωνος καὶ τοῦ Πολυβίου καλεῖται Σάσων. Παρὰ τοῖς Ρωμαίοις ἐκαλεῖτο Sasonis insula. Οἱ νεώτεροι λέγουσιν αὐτὴν «Σάσω» ἢ «Σασώ». Εἰς χάρτας τινὰς ἀναφέρεται ὡς ὀνομασία αὐτῆς «Ἀκρόνησος». Εἰς ἀλλογλώσσους δὲ Sassano ἢ Saseno. Κεῖται ἔναντι τῆς ἑλληνικωτάτης Αὐλῶνος τῆς Ἠπείρου καὶ τοῦ παρ᾿ αὐτὴν Ἰονίου (νῦν Κανίνας).
Τελευταῖον, ἐπὶ τῇ εἰς αὐτὴν προσεγγίσει ἡμετέρου πολεμικοῦ πλοίου, ἐδόθη εὐκαιρία, ὅπως προσέλθωσι πρὸς τὸν περίφημον αὐτὸν Σάσωνα τρυφερώτατα βλέμματα ἐκ μέρους δύο ἀφιλοκεδρὼν γειτονισσῶν, τῆς ὡραίας Ἰταλίας καὶ τῆς πονηρᾶς Αὐστρίας. […]
Εἶνε εὐχάριστον ὁπωσδήποτε ὅτι καὶ ἡ Ἱσπανία δὲν ἐσκέφθη μέχρι τοῦδε νὰ διατυπώσῃ ἀξιώσεις καταβροχθισμοῦ του Σάσωνος, προβάλλουσα ὡς τίτλους ἀναμφισβητήτους τὸ πολυώνυμον αὐτοῦ. […]
Ὁ Σάσων κατὰ τὰ διεθνῆ νόμιμη ἀνήκει εἰς τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος, καὶ μόνον εἰς αὐτό, ἀπὸ τοῦ ἔτους 1864.
Οἱ εἰς ταῦτα δυσπιστοῦντες δύνανται ν᾿ ἀνατρέξωσι ἀναδρομικῶς εἰς τὸ ἀπὸ 21 Σεπτεμβρίου 1863 ψήφισμα τῆς Ἰονίου βουλῆς καὶ εἰς τὴν ἀπὸ 17)29 Μαρτίου 1864 συνθήκην μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν τριῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ἀπὸ 1)13 Ἰουλίου 1863 μεταξὺ αὐτῶν καὶ τῆς Δανίας, μάλιστα δὲ εἰς τὴν ἀπὸ 5 Νοεμβρίου 1815, ἐν Παρισίοις ὑπογραφεῖσαν σύμβασιν, μεταξὺ τῶν Αὐλῶν τῆς Αὐστρίας, τῆς Ρωσσίας, τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Πρωσσίας, δι᾿ ὧν ἀνεγνωρίσθη ἡ ἡνωμένη πολιτεία τῶν Ἰονίων νήσων καὶ ἀνετέθη ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Μεγάλης Βρεττανίας.
Τὸ ἄρθρον 1ον αὐτῆς ἀναφέρει τὰς ἑπτὰ μεγάλας καὶ γνωστὰς νήσους, ἐπιπροσθέτει ὅμως, ὅτι ταύτας παρακολουθοῦσι καὶ τὰ παραρτήματα, ὡς ἀναφέρονται εἰς τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει ὑπογραφεῖσαν ἀπὸ 21 Μαρτίου 1800 συνθήκην μεταξὺ τοῦ Αὐτοκράτορος πασῶν τῶν Ρωσσιῶν καὶ τῆς Ὑψηλῆς Πύλης.
Ἐὰν ἀνατρέξῃ τις καὶ εἰς τὸ 2ον ἄρθρον αὐτῆς, θέλει ἀναγνώσῃ, ὅτι εἰς τὴν Ἰόνιον πολιτείαν, πλὴν τῶν ἑπτὰ νήσων, περιλαμβάνονται καὶ «πᾶσαι αἱ ἄλλαι, μικραὶ ἢ μεγάλοι, κατῳκημέναι ἢ ἀκατοίκητοι» (et toutes les îles grandes et petites, habitées et inhabitées) «ὡς ἀπεσπάσθησαν ἐκ τῆς Ἐνετίας», ἥτις κατεῖχεν αὐτάς, ὡς γνωστόν, ἀπὸ τοῦ ἔτους 1401 μέχρι τοῦ 1799. […]
Γ. Φιλάρετος»
«Ἐμπρός», 22-11-1912.
«Ὁ Σάσων, περιφρονηθεὶς ἐπί τινας δεκαετηρίδας, σπουδαίως ἀπασχολεῖ ἀπό τινος τὰς πολυμερίμνους τῶν διπλωματῶν κεφαλάς, ἰδίως ἐν Ρώμῃ καὶ ἐν Βιέννῃ. […]
Ζῶσιν ἔτι ἐν Λονδίνῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ οἱ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως γινώσκοντες, ὅτι ἡ προστάτις {= Μεγάλη Βρεττανία} εἶχεν ἐπ’ αὐτοῦ {= τοῦ Σάσωνος} φρούριον, ἐν τῷ ὁποῖῳ διετήρει καὶ φρουρὰν […]
Ἐὰν ἀδικαιολογήτως ἤθελον θεωρηθῇ ἀνεπαρκεῖς αἱ ἐν προηγουμένῳ ἀρθριδίω μου αὐθεντικαὶ μαρτυρίαι περὶ τῆς ἐν Σάσωνι ἑλληνικῆς κυριαρχίας δύναμαι τοὺς ὑπὲρ τὸ δέον δυσπίστους νὰ παραπέμψω καὶ εἰς ἄλλα ἐπίσημα κείμενα […]
Ἑπτὰ ἔτη μετὰ τὴν ἐν Κων)πόλει ὑπογραφὴν τῆς ἀπὸ 21ης Μαρτίου 1800 συνθήκης μεταξὺ τοῦ Αὐτοκράτορος πασῶν τῶν Ρωσσιῶν καὶ τῆς Ὑψηλῆς Πύλης, ἐδημοσιεύθη ἐν Ἐνετίᾳ τῇ κυβερνητικῇ ἀδεία ὑπὸ τοῦ ἐκ Μηλεῶν τοῦ Πηλίου Ἀνθίμου Γαζῆ, νεωτέρα ἔκδοσις τῆς λεπτομεροῦς γεωγραφίας τοῦ Μελετίου. Ἐν ταύτῃ ἀφιερώθη εἰδικὸν κεφάλαιον «Περὶ τῶν παρακειμένων νήσων τῇ Ἠπείρῳ».
«[…] Ὁ ἄριστος τῶν γεωγράφων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐπὶ τῶν συνθηκῶν βασιζόμενος καὶ con sovrano permesso[ ] ἐκδίδων τὸ ἔργο του, περιγράφει τὰς νήσους τῆς Ἰονίου πολιτείας, ἀρχόμενος ἀπὸ τοῦ ἤδη περιμαχήτου Σάσωνος.
[…] ὁ ὕπατος Ἄγγλος ἁρμοστής, ὡς ἀντιπρόσωπος Γεωργίου τοῦ Γ’ βασιλέως τῆς Μεγάλης Βρεττανίας, ἐπεκύρωσε τῇ 1ῃ Ἰανουαρίου 1818 τὸ σύνταγμα τῆς «Ἡνωμένης πολιτείας τῶν Ἰονίων νήσων». Ἐν τῷ 1ῳ ἄρθρῳ τοῦ Αου κεφαλαίου τοῦ καταστατικοῦ χάρτου, καθορίζεται, ὅτι αὕτη σύγκειται ἔκ τε τῶν γνωστῶν ἑπτὰ μεγαλονήσων «καὶ ἐκ πασῶν τῶν μικρῶν νήσων, παρακειμένων εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Ἀλβανίας καὶ τοῦ Μωρέως, αἵτινες ἀνῆκον εἰς τὴν Ἐνετικὴν δημοκρατίαν» (“et des autres petites îles situées le long des côtes de l᾿ Albanie et de la Morée, et qui appartenaient autrefois à la république de Venise”).
[…] τὸ σπουδαιότερον ἴσως ἀγγλικὸν γεωγραφικὸν λεξικὸν τοῦ Σμὶθ (Dictionary of Greek and Roman Geograrhy, William Smith), ἐν τῷ ὁποίῳ ὁ Σάσων (Saso) τοποθετεῖται ἔναντι τῆς ἑλληνικῆς Ἰλυρίας (“Coast of Grecian Illyria”).
Καὶ ἐν γαλλικῷ χάρτῃ, ἐκδοθέντι τῷ 1884 (Atlas Manuel de Géographie Moderne, Hachette et Ciè) ἡ αὐτὴ νησὶς Sasseno δείκνυται ὡς ἀνήκουσα εἰς τὴν Ἑλλάδα. […]
Γ. Φιλάρετος»
«Ἐμπρός», 24-11-1912.
Ήδη, όμως, υπήρχε, τουλάχιστον στις ευρωπαϊκές αυλές, διάχυτη η εντύπωση πως η «επιβεβαίωση» της ελληνικής κυριαρχίας επί του (της) Σάσωνος δεν αποτελούσε παρά ένα διαπραγματευτικό «ατού»…
«Ἡ κατοχή τῆς Σάσων
Ρώμη, 24 Νοεμβρίου. (Τοῦ ἀνταποκριτοῦ μας).- Ἡ «Ἠχὼ τῶν Παρισίων» γράφει ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἐξασφαλίσει τὴν κατοχὴν τῆς νησῖδος Σάσων τὴν ὁποίαν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης θὰ χρησιμοποιήσῃ ὡς μέσον ἀνταλλαγῆς.»
«Νέα Ἡμέρα» Τεργέστης, 25-11-1912.
…όπως περίπου θα άφηνε να εννοηθεί μια διήγηση που είδε το φως της δημοσιότητας δυο χρόνια αργότερα, – όταν είχε δρομολογηθεί η παραχώρηση της νήσου:
«Ἡ σημασία τῆς Σάσωνος, – Πῶς κατελήφθη, […]
Τί ἀποκαλύπτει ὁ κ. Τσουκαλᾶς[8]
Ἡ νησὶς ἡ μικρά, περὶ ᾖς τόσος γίνεται λόγος κατ᾿ αὐτὰς διὰ τὴν Ἀλβανοποίησίν της, κατέχει θέσιν θαυμασίαν στρατηγικῶς διὰ τὰ παράλια τοῦ ἀρτισυστάτου Ἀλβανικοῦ Κράτους, δεσπόζουσα τῶν ἀλιμένων ἀκτῶν τῆς βορείου Ἠπείρου. […]
Πᾶσα Δύναμις κατέχουσα τὸν κόλπον τοῦ Αὐλῶνος μετὰ τῆς νησῖδος Σάσωνος εἶνε ἀναμφισβητήτως κυρία τοῦ Ἀδριατικοῦ. […]
Ὁ Αὐλὼν εἶνε ἡ κλεὶς του Ἀδριατικοῦ• ἐπειδὴ δὲ ἡ νῆσος Σάσων εἶνε αὐτὸς ὁ Αὐλὼν ὅπως οὗτος εἶνε αὕτη, ἕκαστος ἐννοεῖ ποίαν σημασίαν ἔχει σήμερον διὰ τὴν Ἰταλίαν ἰδίως ἡ νησὶς ἡ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τόσον εὐκόλως ἐκχωρουμένη. […]
Πρὸ πεντηκονταετίας διὰ τῆς προσωπικῆς δωρεᾶς ἣν ἡ μεγάλη τῆς Ἀγγλίας βασίλισσα ἔκαμε πρὸς τὸν ἀοίδιμον Βασιλέα Γεώργιον παρέχουσα τὰς Ἰονίους νήσους ἀντὶ γαμηλίου δώρου, ἡ Σάσων ἀφέθη καὶ πάλιν ἔρημος εἰς τὴν τύχην της καίτοι ἦτο ἐθνολογικῶς Ἑλληνικὴ πλέον. […]
Σχετικῶς πρὸς τὴν κατάληψιν τῆς Σάσωνος καὶ τοῦ Αυλῶνος ὁ κ. Λ. Τσουκαλᾶς προέβη εἰς τὴν ἑξῆς περιεργοτάτην ἀποκάλυψιν.
“Διετέλουν διὰ τῆς «Μακεδονίας»[9] κατὰ τὰς ἀρχὰς Δεκεμβρίου 1912 εἰς στρατιωτικὰς ἐπιχειρήσεις, ὅτε ἔλαβον ἐπεῖγον τηλεγράφημα τοῦ ὑπουργείου ἵνα μεταβῶ εἰς Αὐλῶνα καὶ καταλάβω τοῦτον ὡς τάχιστα, ἐπισπεύδων ἐπὶ πάσῃ θυσίᾳ, διότι ὕψιστα ἐθνικὰ συμφέροντα ἐπιβάλλουσι τοῦτο, καὶ προσετίθετο, ὅτι παρὰ τὸν Αὐλῶνα θὰ μὲ ἀναμένῃ ἐμπορικὸν πλοῖον οὗ ἐπιβαίνει σύνταγμα πεζικοῦ ὑπὸ τὸν κ. Μέξαν, δι᾿ οὗ θὰ ἐξετέλουν τὴν ἀπόβασιν. Συνεπείᾳ τούτου, ἀπέπλευσα καὶ πάσῃ ταχύτητι 15 μιλλίων κατέπλευσα μετὰ 4 ἡμέρας εἰς Αὐλῶνα, ὅπου ἀντὶ τοῦ συντάγματος τοῦ κ. Μέξα, εὗρον ἐμπορικὸν πλοῖον ὁ κ. πλοίαρχος τοῦ ὁποίου μοὶ ἐνεχείρισε τηλ. διαταγὴν τοῦ ὑπουργείου ὅπως μὴ καταλάβω τὸν Αὐλῶνα, ἀλλὰ μόνον τὴν Σάσωνα, ὅπερ καὶ ἔπραξα καταλαβὼν τὴν Σάσωνα καὶ ὑψώσας ἐπ᾿ αὐτῆς ἑλληνικὴν σημαίαν, ὡς καὶ ἰταλικὸν ἀτμόπλοιον τῆς ἑταιρείας Πούλια, πλῆρες τροφῶν καὶ ὑλικῶν τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ.
Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει μοὶ ἐγείρεται ἡ ἑξῆς ἀπορία, μυστηρίου ὅπερ ἐναπόκειται εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν νὰ διαλευκάνῃ.
Διατὶ ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἐπέσπευδε τὴν κατάληψιν τοῦ Αὐλῶνος, φοβουμένη ξένην παρέμβασιν, δὲν ἀπέστελλε πλοῖα ἐκ τῶν ναυλοχούντων ἐν Κερκύρᾳ καὶ εἰς οὐδὲν ἀπασχολουμένων, ἅτινα ἐντὸς ὀλίγων ὡρῶν ἠδύναντο νὰ πλεύσωσιν εἰς Αὐλῶνα;
Ἡ διατὶ δὲν διέτασσεν ἓν τῶν ἐν Μούδρῳ ἐπαναπαυομένων ἀνιχνευτικῶν, ἅτινα ἦσαν οὐ μόνον πλησιέστερον, ἀλλὰ καὶ ταχύτητα 26-28 μιλλίων ἠδύναντο νὰ ἀναπτύξωσιν, ἐνῷ ἡμεῖς διὰ τῆς «Μακεδονίας» μόνον 15 μιλλίων ἠδυνάμεθα νὰ ἀναπτύξωμεν ταχύτητα καὶ ἑπομένως ἠθέλαμεν καταπλεύσει εἰς Αὐλῶνα μετὰ τρεῖς ἡμέρας;
Πρόκειται ἄρά γε περὶ μὴ πεποιθήσεως τῆς κυβερνήσεως ὡς ἔλεγον διὰ τοὺς ἐν Κερκύρᾳ διαμένοντας ἀξιωματικούς, ἤτοι περὶ κουφότητος καὶ ἀνοίας ἐξαιρετικῆς, ἕνεκα τῆς ὁποίας δὲν συνετελέσθη ὑψίστης ἐθνικῆς σπουδαιότητος ἐνέργεια, ἢ εἶχεν ἔκτοτε δωρηθῇ ὅ τε Αὐλὼν καὶ ἡ Σάσων, ἡ δὲ διαταγὴ ἡ πρὸς ἡμᾶς δοθεῖσα πρὸς κατάληψιν αὐτῶν ἐγένετο ἐν γνώσει τῆς ἐν τῷ μεταξὺ παρεμβάσεως ξένης δυνάμεως καὶ πρὸς δικαιολογίαν παρὰ τῇ κοινῇ γνώμῃ;”»
«Ἀθῆναι», 09-05-1914.
Αφορμή, για το αφιέρωμα της εφ. «Ἀθῆναι» και για τις αναμνήσεις του πλωτάρχη Λ. Τσουκαλά, ήταν η κατάθεση, στην Βουλή, του νομοσχεδίου «διὰ τὴν παραχώρησιν τῆς Σάσωνος»[10]:
«Τὸ νομοσχέδιον διὰ τὴν παραχώρησιν τῆς Σάσωνος
Τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπέβαλεν πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σάσωνος εἰς τὴν Ἀλβανίαν ἔχει οὕτω μετὰ τῆς αἰτιολογικῆς αὐτοῦ ἐκθέσεως:
«Λαμβάνομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς νομοσχέδιον δι᾿ οὗ ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ εἰς τὴν Ἀλβανικὴν Ἐπικράτειαν παραχώρησις τῆς παρὰ τὴν ἀλβανικὴν ἀκτὴν νησῖδος Σάσωνος ἀνηκούσης τῷ Κράτει δυνάμει τοῦ ἄρθρου 2 τῆς περὶ παραχωρήσεως τῶν Ἰονίων νήσων εἰς τὴν Ἑλλάδα συνθήκης τοῦ Λονδίνου τῆς 17)29 Mαρτίου 1864.
Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὑποβάλλεται εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς κατόπιν τῆς ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, αἷς διὰ τῆς συμβάσεως τοῦ Λονδίνου ἀνετέθη προσδιορισμὸς τῶν ὁρίων τῆς Ἀλβανίας καὶ ἡ περὶ τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου ἀπόφασις ἀπευθυνθείσης τῆς ἀπὸ 31/13 Φεβρουαρίου τῇ Ἑλλάδι διακοινώσεως, καθ᾿ ἣν ἐν ἄλλοις ἡ ὁριστικὴ προσκύρωσις τῇ Ἑλλάδι τῶν Νήσων, ἃς αἱ Δυνάμεις ἀπεφάσισαν ν᾿ ἀφήσωσι τῇ κατοχῇ τῆς Ἑλλάδος γενήσεται ὁριστική, ἅμα ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἐκκενώσῃ τὰς δυνάμει τοῦ πρωτοκόλλου τῆς Φλωρεντίας προσκυρωθείσας τῇ Ἀλβανίᾳ χώρας περιλαμβανομένης καὶ τῆς νησῖδος τοῦ Σάσωνος, εἰς ἣν διακοίνωσιν ἡ Ἑλλην. Κυβέρνησις ἀπήντησε διά τῆς ἐν τῇ ὑπὸ ἡμερομηνίαν 8)21 Φεβρουαρίου διακοινώσει τῆς γενομένης πρὸς τὰς ἓξ Δυνάμεις δηλώσεως, καθ᾿ ἣν «τῆς νήσου Σάσωνος μὴ δυναμένης νὰ παραχωρηθῇ συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα[11], εἰμὴ διὰ νόμου, ἡ Β. Κυβέρνησις ὑπόσχεται νὰ εἰσαγάγῃ ἄνευ ἀναβολῆς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον”.
Ἐν Ἀθήναις τῇ 5 Μαΐου 1914
Τὸ Ὑπουρ. Συμβούλιον […]»
«Ἀστήρ», 06-05-1914.[12]
Η ψήφιση του επίμαχου νομοσχεδίου ολοκληρώθηκε σε τρεις συνεδριάσεις, με σχετικά σύντομες, και από κάθε άποψη θλιβερές, συζητήσεις:
«ΙΘ’ Βουλευτικὴ Περίοδος – Β’ Σύνοδος
Πρακτικὸν τῆς Συνεδριάσεως Ο’ τῆς 9 Μαΐου 1914
Πρόεδρος {Κωνσταντίνος Ζαβιτσιάνος, Βουλευτής Κερκύρας}: Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου «Περὶ παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σάσσωνος εἰς τὴν Ἀλβανίαν».
Νικόλαος Στράτος {Αιτωλοακαρνανίας}: Εἶνε ἡ δευτέρα φορὰ καθ᾿ ἣν ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ καλεῖται νὰ δώσῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς πρὸς ἐκχώρησιν ἑλληνικοῦ ἐδάφους[13], εἶνε δὲ χειροτέρα ἡ σημερινὴ περίστασις τῆς τοῦ 1897 διότι μετὰ νίκας καὶ θριάμβους καλεῖται ἡ Βουλὴ νῦν νὰ δώσῃ τὴν ψῆφον ταύτην.
[…] ἐὰν ὑπῆρξε παράλειψις κατοχῆς ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος τοῦτο κατὰ τὸ Διεθνὲς Δίκαιον δὲν προϋποθέτει ἀπόσβεσιν δικαιωμάτων.
Ἡ Ἑλλὰς καταλαβοῦσα τὴν Σάσσωνα κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου, κατέλαβε ἴδιον ἔδαφος, διὰ τοῦτο ἦτο ἀνάγκη διαμαρτυρίας, διότι αἱ Μ. Δυνάμεις ὑπερέβησαν αὐθαιρέτως τὰ δικαιώματά των ἐν ταῖς ὑποχρεώσεσι τὰς ὁποίας ἐπέβαλον εἰς τὴν Ἑλλάδα.
Αἱ ἀντιζηλίαι τῶν Δυνάμεων ἤγαγον εἰς τὴν πρᾶξιν ταύτην τὴν αὐθαίρετον τὴν ἐπιβληθεῖσαν ἐκτὸς τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν. Πρώτην φορὰ ἐφαρμόζηται ἡ ἀρχὴ ὅπως Κράτος νικῶν στερεῖται τμήματος ἐλευθέρας γῆς. […]
Κωνσταντῖνος Σοκόλης {Κερκύρας}: Περὶ τοῦ ὅτι ἡ Σάσσων ἀνῆκεν εἰς τὰς Ἰονίους πολιτείας δὲν χωρεῖ οὐδεμία ἀμφισβήτησις. Τίθενται ζητήματα Διεθνοῦς Δικαίου τὰ ὁποῖα εἶναι ζήτημα ἂν παρουσιάσθησαν ἄλλοτε. Καὶ διότι ἀκριβῶς δὲν παρουσιάσθησαν ἄλλοτε καὶ διότι ἡ λύσις αὐτῶν θ᾿ ἀνήκῃ εἰς τὴν δύναμιν τοῦ ἰσχυροτέρου δὲν δύναταί τις νὰ ἔχῃ τὴν ἰδέαν ὅτι θὰ λυθῶσιν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος.
Τί θὰ γίνῃ δὲ αὔριον καθιερουμένης τῆς ἀρχῆς ὅτι ἐὰν μία νῆσος εὑρίσκεται ἀπέναντι μιᾶς ἀκτῆς ἡ νῆσος αὕτη πρέπει ν᾿ ἀνήκῃ εἰς τὸ κράτος εἰς ὃ ἀνήκει καὶ ἡ ἀκτή; Κινδυνεύομεν λοιπὸν σοβαρῶς… […]
Μὲ πόνον ψυχῆς παρακολουθεῖ τις τὸ τὶ δύναται νὰ συμβῇ ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐπετείου τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου, καθ᾿ ἣν οἱ κρότοι των τηλεβόλων οἱ ὁποῖοι θὰ χαιρετίσουν τὴν 21 Μαΐου δὲν θὰ φθάσουν μέχρι της Σάσσωνος, διότι τὸ κῦμα ὅπερ θὰ μεταφέρῃ αὐτοὺς δὲν θὰ εἶναι πλέον Ἑλληνικόν. […]
Περικλῆς Ἀλεξάκης {Αρκαδίας}: παρατηρεῖ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ν᾿ ἀπαντήσῃ.
Δημήτριος Ράλλης {Αρκαδίας[14]}: παρατηρεῖ ὅτι εἶνε τοῦτο ζήτημα τάξεως. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὀφείλει ν᾿ ἀπαντήσῃ κατόπιν τῶν καταγγελιῶν αἵτινες ἀπὸ τοῦ βήματος ἐξηγγέλθησαν ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως.
Ἐλευθέριος Βενιζέλος (Πρόεδρος Κυβερνήσεως): Τὰ λεχθέντα ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων δύο βουλευτῶν ἡρμηνεύθησαν ὡς μία διαμαρτυρία αὐτῶν, διότι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ψηφίσωμεν νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου παραχωρεῖται τμῆμα ἐδάφους, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε εἶχε παραχωρηθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐγνώριζεν ὅτι τῆς ἀνῆκεν, ἀλλὰ μόνον κατὰ τὸν πόλεμον τὸ ἔμαθε, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ὁπωσδήποτε ἀνήκει θεωρητικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα.
Ἐφ᾿ ὅσον τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων ἡ Κυβέρνησις δὲν αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπῃ τίποτε.
Θεωρεῖ πολὺ φυσικὴν τὴν διαμαρτυρίαν• ἐφ᾿ ὅσον ὁ πρῶτος των προαγορευσάντων εἰσῆλθεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ Ἠπειρωτικοῦ καὶ τοῦ Νησιωτικοῦ ζητήματος ἡ Κυβέρνησις δὲν νομίζει ὅτι τὴν ἑσπέραν ταύτην ὀφείλει νὰ ἀπαντήση.
Ἂν προκληθῇ ἐνταῦθα συζήτησις καὶ πάλιν ἐπὶ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ Ἠπειρωτικὸν ζήτημα, μολονότι ἔλαβε χώραν καὶ ἐπερατώθη, ἂν νομίζωσιν ὅτι πρέπει νὰ ἀχθῇ καὶ πάλιν ἡ συζήτησις, θὰ ἀχθῇ διὰ τῶν ἡγητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἡ τοιαύτη συζήτησις καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀπαντήσῃ ἂν νομίσῃ ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπαντήσῃ. […]
Ὁ κ. Πρόεδρος κηρύσσει μετὰ τοῦτο τὴν συζήτησιν περαιωμένην, μεθ᾿ ὃ ἀνακοινοῖ ὅτι {ὑπεβλήθη πρότασις ὀνομαστικῆς ψηφοφορίας} […]
Περατωθείσης τῆς ψηφοφορίας καὶ γενομένης τῆς διαλογῆς εὑρέθη ὅτι ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 114. Ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου 87. Κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου 26 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 1. […]
Ἑπομένως τὸ νομοσχέδιον ἐγένετο δεκτὸν κατ᾿ ἀρχήν[15].
Πρακτικὸν τῆς Συνεδριάσεως ΟΑ’ τῆς 10 Μαΐου 1914
Νικόλαος Στράτος: παρατηρεῖ ὅτι ὀρθότερον θὰ ἦτο ἐὰν ἡ Ἡμερησία Διάταξις συντάσσεται κατὰ τρόπον, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ δύναται νὰ γνωρίζῃ ἐπὶ τίνων νομοσχεδίων θὰ συζητήσῃ.
Ἐλευθέριος Βενιζέλος (Πρόεδρος Κυβερνήσεως) καθίστησι γνωστὸν ὅτι θέλει προτιμηθῇ τὸ νομοσχέδιον «περὶ παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σάσσωνος», μετ᾿ αὐτὸ τὸ τῆς ὑδρεύσεως καὶ εἶτα τὸ τοῦ Συμβουλίου Ἐπικρατείας. Ἐπίσης θέλει προτιμηθῇ μετὰ ταῦτα τὸ νομοσχέδιον περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τῶν νέων χωρῶν.
Πρακτικὸν τῆς Συνεδριάσεως ΟΒ’ τῆς 11 Μαΐου 1914
Πρόεδρος: α’ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου «περὶ παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σασσωνος εἰς τὴν Ἀλβανίαν».
Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον μόνον.
Δημήτριος Ράλλης: […] Τὸ ζήτημα τῶν Βορ. Ἠπειρωτικῶν Συνόρων συνδέεται πρὸς τὸ ζήτημα τῆς παραχωρήσεως τῆς Σάσσωνος διότι ἐκεῖθεν ἤρξατο τὸ κατρακύλισμα τῆς Ἑλληνικῆς Διπλωματίας.
Ἡ εὐκολία μεθ᾿ ἧς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐγκατέλειψε τὸ ζήτημα τῆς Αὐλῶνος εἶνε ἐκείνη ἥτις ἐπηύξησε τὴν βουλιμίαν ἐκείνων οἵτινες ἐπέβαλον ὅλα τὰ μετὰ ταῦτα γενόμενα. […]
Γεώργιος Στρέϊτ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν): Ἡ συζήτησις ἐξῆλθε τῶν ὁρίων τοῦ νομοσχεδίου […] ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀρνηθῶμεν τὴν νησῖδα εἰς τὰς Δυνάμεις.
Ἡ στρατηγικὴ θέσις τῆς νησῖδος ἐνέχει σημασίαν δι᾿ ἐκεῖνον ὅστις κατέχει καὶ τὴν Αὐλῶνα, δι᾿ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος δὲν κατέχει τὴν Αὐλῶνα μᾶλλον μειονέκτημα ἀποτελεῖ ἡ κατοχὴ τῆς Σάσσωνος. […]
Δημητριος Γούναρης {Αχαΐας & Ήλιδος}: […] μετὰ τῆς νησίδος ταύτης παραχωροῦμεν καὶ χώραν ἀπελευθερωθεῖσαν, χώραν ἀνακτηθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ […]
Γεώργιος Θεοτόκης {Κερκύρας}: […] ἐλέχθη ὅτι ἡ νησὶς δὲν ἔχει καμίαν σημασίαν, δὲν πρόκειται ὅμως περὶ ἐκμεταλλεύσως τῆς νησῖδος, ἀλλὰ περὶ τῆς στρατηγικῆς αὐτῆς ἀξίας, ἀξίας ἡ ὁποία γίνεται φανερὰ ἐκ τῆς επιμονῆς μεθ᾿ ἧς ζητοῦσιν νὰ τὴν ἀποσπάσωσιν ἀφ᾿ ἡμῶν. […]
Ἐλευθεριος Βενιζέλος (Πρόεδρος Κυβερνήσεως): Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σάσσωνος, λέγει, ὀλίγον θὰ ἐπιμείνῃ, ἐπειδὴ συμβαίνει νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην θεωρητικῶς πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν ἐξωτερικῶν.
Τονίζει ἀκολούθως ὅτι ἡ Σάσσων οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἑλληνικὴ καὶ ὅτι λόγῳ τῆς σπουδαίας αὐτῆς στρατηγικῆς θέσεως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶσι ποτὲ αἱ ἐνδιαφερόμεναι Δυνάμεις ὅπως περιέλθῃ εἰς ἄλλην Δύναμιν ναυτικήν, ἔστω καὶ μὴ εὑρισκομένην εἰς τὴν πρώτην γραμμήν.
Ἀντικρούει ἀκολούθως τὸ λεχθὲν ὅτι αἱ θυσίαι ὀφείλονται εἰς τὴν ἕνωσιν τοῦ Ἠπειρωτικοῦ καὶ τοῦ Νησιωτικοῦ ζητήματος.
Νικόλαος Στράτος: Βεβαίως αἱ ἑορταὶ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου δὲν θέλουσι μειωθῇ ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ἡ Σάσσων δὲν θὰ εἶναι Ἑλληνικὴ […] Ἐπιμένων εἶτα εἰς τὸ ζήτημα τῆς σοβαρότητος τῆς στρατηγικῆς θέσεως τῆς νησῖδος Σάσσωνος καὶ ἀπαντῶν εἰς τοὺς ἰσχυριζομένους ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνεται συζήτησις περὶ τῆς ἀκατοικήτου νησῖδος ἐρωτᾷ• ὁ βράχος τοῦ Γιβραλτὰρ θὰ παρεχωρεῖτο εὐκόλως;
Κωνσταντῖνος Κουμουνδοῦρος {Μεσσηνίας}: ἐπιτίθεται κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ μακρῶν ἐλέγχει τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.
Γίνονται δι᾿ ἀνατάσεως δεκτὰ τὰ ἄρθρα 1 καὶ 2 ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς α’ συζήτησιν.
Πρακτικὸν τῆς Συνεδριάσεως ΟΘ’ 28 Μαΐου 1914
Πρόεδρος: β’ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ νομοσχεδίου «περὶ παραχωρήσεως τῆς νησῖδος Σάσσωνος εἰς τὴν Ἀλβανίαν».
Διονύσιος Γκλαβᾶς (Αχαΐας & Ήλιδος): ἀνατρέχει εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου ἣν ἐξετάζει ἰδιαίτατα ἀπὸ τοῦ 1897 καὶ ἐντεῦθεν.
Καταλήγει φρονῶν ὅτι τὸ Ἔθνος ἐπιθυμοῦν νὰ εὕρη ἀντιπολίτευσιν σύμφωνον πρὸς τὰς ἰδέας τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν θὰ στραφῆ πλέον πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους βουλευτὰς ἐκ Κερκύρας καὶ Ἀρκαδίας.
Κωνσταντῖνος Κουμουνδοῦρος: ἀπαντῶν εἰς τὸν προλαλήσαντα λέγει ὅτι οὗτος δὲν ἐσεβάσθη τὴν ἀλήθειαν, διότι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες τοῦ παρελθόντος παρεσκεύασαν τὰ μέσα δι᾿ ὧν ὁ στρατὸς ἠδυνήθη νὰ μεγαλουργήσῃ. […]
Σπύρος Σπυρομήλιος {Άρτης[16]}: Διεξέρχεται διὰ μακρῶν ὁλόκληρον τὴν ἱστορίαν τοῦ Ἠπειρωτικοῦ ζητήματος καὶ ἐλέγχει τὴν Κυβέρνησιν διά την ἐπιδειχθεῖσαν κατ᾿ αὐτὸ στάσιν. […] ἐπιβάλλεται ὅπως μὴ ἐκχωρηθῇ ἡ Σάσσων, ἄνευ τῆς ὁποίας ἡ Αὐλὼν καθίσταται περιττή.
Ὅταν, λέγει, κατέχωμεν τὴν Σάσσωνα οὐδεὶς ναύσταθμος εἶνε δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ ἐν Αὐλῶνι.
Θὰ ἠδύνασθε, λέγει, νὰ προσθέσητε καὶ τρίτον ἐδάφιον εἰς τὸ νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου νὰ λέγητε ὅτι ἐκχωρεῖτε την Σάσσωνα ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ ἐκπληρωθῶσιν αἱ ὑποσχέσεις τὰς ὁποίας σᾶς ἔδωκαν ὡς πρὸς τὴν ἐπικυριαρχίαν τῶν νήσων.
Δημήτριος Καλλέργης (Αργολίδος & Κορινθίας}: […] παρήχθη ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὸ ζήτημα ὑπῆρξε δευτερευούσης σημασίας. Ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει οὕτω διότι τὸ ζήτημα εἶνε συνδεδεμένον καὶ πρὸς ἄλλα ζητήματα καὶ πρὸς τὸ ζήτημα τῶν νήσων.
Ὡς πρὸς τὸ Ἠπειρωτικὸν ζήτημα ἔχει εὐθύνην ἡ Κυβέρνησις διότι ὑπεχώρησε προώρως καὶ χωρὶς νὰ πιεσθῇ. […] ὑποβάλω τροπολογίαν περὶ προσθήκης δύο ἄρθρων εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον.
Διὰ μὲν τοῦ 1ου ἄρθρου καθορίζονται ἐν πλήρῃ λεπτομερείᾳ τὰ σύνορα τῆς νέας Ἑλλάδος, διὰ τοῦ 2ου ἄρθρου γίνεται ἡ προσάρτησις τῶν νήσων Κρήτης, Σάμου, Χίου, Μυτιλήνης, κλπ.
Οὕτω θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἠρεμία τῆς ὁποίας πάντες ἔχομεν ἀνάγκην. Ἀλλὰ διὰ τούτου θὰ δοθῇ καὶ ἡ δέουσα ἀπάντησις εἰς ἄλλην Βουλήν, ἡ ὁποία διὰ Σουλτανικοῦ λόγου ἐδήλωσεν ὅτι ἡ Τουρκία οὐδαμῶς θὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὰς ὑποδείξεις τῶν Δυνάμεων ὡς πρὸς τὰς νήσους.
Ἐλευθέριος Βενιζέλος (Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως) Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς διαχαράξεως τῶν συνόρων δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ τροπολογία τοῦ κ. βουλευτοῦ, καθ᾿ ὅσον δὲν ἔχει σχέσιν πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, ἀφοῦ ἄλλως καὶ τὰ σύνορα τῆς Ἠπείρου δὲν γνωρίζομεν εἰσέτι ὁριστικῶς.
Ὅσον ἀφορᾶ τὸ ζήτημα τῆς προσαρτήσεως θὰ ἤρκει μόνον Β. Διάταγμα, οὐχὶ δὲ νόμος. Τὸ Διάταγμα ὅμως τοῦτο θὰ ἐκδοθῇ εὐθὺς ὡς πληρωθῇ ἡ τελευταία ὑποχρέωσις ἡ ἀνειλημμένη ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων καὶ ἡ ὁποία πληροῦται διά της ἐπιψηφίσεως τοῦ παρόντος νομοσχεδίου.
Κηρύσσεται ἡ συζήτησις περαιωμένη, γίνεται δὲ δι᾿ ἀνατάσεως δεκτὸν εἰς β’ κατ᾿ ἄρθρον καὶ σύνολον συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον, ἀπορριφθείσης δι᾿ ἀνατάσεως τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Δ. Καλλέργη, ἔχον οὕτω:
«Ἄρθρον 1. Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ εἰς τὴν Ἀλβανικὴν Ἐπικράτειαν παραχώρησις τῆς νησῖδος Σάσωνος ἀνηκούσης τῷ Ἑλληνικῷ Βασιλείῳ δυνάμει τοῦ 2 ἄρθρου τῆς περὶ παραχωρήσεως τῶν Ἰονίων νήσων συνθήκης τοῦ Λονδίνου τῆς 17)29 Μαρτίου 1864.
Ἄρθρον 2. Ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος νόμου ἄρχεται ἀπὸ τῆς εἰς τὴν Ἔφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως αὐτοῦ.»»
Ο ν. 272/05-06-1914 «Περὶ παραχωρήσεως τῆς νησίδος Σάσωνος εἰς τὴν Ἀλβανίαν» δημοσεύθηκε στο ΦΕΚ Α’ 151/07-06-1914, και λίγες μέρες αργότερα… «τῇ 2ᾳ Ἰουλίου ἀπέπλευσαν ἐπὶ ἱστιοφόρου εἰς Κέρκυραν οἱ ἐπί της Σάσωνος εἰκοσιπέντε Ἕλληνες στρατιῶται ὑπο ἐπιλοχίαν καὶ ὀκτὼ ναῦται ὑπὸ ὑποκελευστήν, χωρὶς νὰ γίνῃ παράδοσις εἰς ἀντιπρόσωπον τῆς Ἀλβανίας, καὶ παρέμειναν ἐπὶ τῆς νήσου μόνον βοσκοὶ μετὰ τῶν ποιμνίων αὐτῶν[17].»
«Νέος Ἑλληνομνήμων», τ. ΙΑ’, τχ. Α’-Β’, σ. 91.
Σχεδόν ταυτόχρονα με την παράδοση της Σάσωνος στην Αλβανία, ο Σπυρίδων Λάμπρος[18] δημοσιεύει, στον υπ’ αυτού εκδιδόμενο «Νέον Ἑλληνομνήμονα»[19], πληρέστατη πραγματεία, που διατρέχει την ιστορία της Σάσωνος από τα χρόνια του πολέμου μεταξύ Ρωμαίων και Φιλίππου του Ε’ της Μακεδονίας (Πολύβιος, Ε’ 110), μέχρι το 1914, συγκεφαλαιώνοντας το συντελεσθέν δράμα στην φράση: «ἐξ ἀκατανοήτου μυωπίας καὶ ἀβλεψίας δὲν συμπαρέλαβεν ἡ Ἑλλάς {τὸ 1864} μετὰ τῶν ἄλλων νήσων καὶ τὴν (τὸν) Σάσωνα»•
του απάντησε ο Στέφανος Δραγούμης, με επιστολή του[20], της 30-10-1912, παρατηρώντας πως «ἔχει τί τὸ ὑπερμέτρως αὐστηρὸν ἡ ἐπίκρισις ὑμῶν» και υπογραμμίζοντας πως «ἀπὸ τοῦ ἔτους 1904, διὰ τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργείου ἡ Ἑλλὰς ἐφρόντιζεν εἰδικῶς περὶ τῆς ἀτυχοῦς νησῖδος, ἧς τὰς τύχας ὡς ἐν νεκρολογίᾳ ἐβιογράφησεν ὁ Ἑλληνομνήμων ἐπ᾿ εὐκαιρίᾳ τῆς ὁριστικῆς καταργήσεως τοῦ ἑλληνικοῦ αὐτῆς χαρακτῆρος.».[21]
Οι μετέπειτα περιπέτειες της, με αυτόν τον σκληρό τρόπο αποδιωγμένης από την μητρική αγκαλιά της ελληνικής πατρίδας, επτανησιακής νησίδας, αποτελούν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες (και, ως επί το πλείστον, σκοτεινές) υποσημειώσεις της βαλκανικής και μεσογειακής ιστορίας των τελευταίων 112 ετών, με αγοραπωλησίες, εκχωρήσεις, στρατιωτικές και ναυτικές εγκαταστάσεις, αναπτυξιακές βλέψεις, αλλά και οπερετικές κινήσεις καταλήψεων και ανακαταλήψεων[22].
Άλλωστε, από τον πρώτο καιρό, της νομοθετικής παραχώρησής της, η νησίς Σάσων προσέφερε πλούσια την καλλιτεχνική και (όπως οι τωρινές εξελίξεις αποδεικνύουν) προφητική έμπνευση στους δημιουργούς της κωμικής όπερας «Ἡ πριγκήπισσα τῆς Σάσωνος», τον συνθέτη Σπυρίδωνα-Φηλίσκο Σαμάρα, και τους λιμπετίστες Πολύβιο Δημητρακόπουλο και Νικόλαο Λάσκαρη• η όπερα «παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Δημοτικό Θέατρο στις 21 Ιανουαρίου 1915, και για πρώτη φορά από την Εθνική Λυρική Σκηνή για 39 παραστάσεις στο Θέατρο Παρκ της λεωφόρου Αλεξάνδρας, στις 12 Ιουλίου 1957» και αναβίωσε «στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος για τρεις παραστάσεις, στις 9, 12 και 14 Ιουνίου 2019»[23].
Την υπόθεσή της περιέγραφε, σαν αφήγηση σημερινών (με την υπερβολή τους) γεγονότων, η «Ἀκρόπολις» του 1915!
«Οἱ Ἀλβανοί, μὴ γνωρίζοντες τί νὰ κάμουν τὴν νῆσον Σάσσωνα, ποὺ παρεχωρήθη εἰς αὐτούς, τὴν ἐκθέτουν εἰς δημοπρασίαν καὶ τὴν ἀγοράζει πλουσία ἀμερικανίς, ἡ μὶς Ντόλλυ, ἡ ὁποία τὴν ἐξωραΐζει κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε μετὰ πενταετίαν νὰ θέλουν οἱ Ἀλβανοὶ νὰ τὴν ἁρπάσουν ἐκ νέου.
Πραγματικῶς δὲ ἡ μικρὰ Σάσσων γίνεται ὑπόδειγμα εὐδαίμονος Βασιλείου.
Ἡ Ντόλλυ, ὡραῖα πριγκήπισσα πλέον, μὲ τὴν αὐλήν της καὶ μὲ τὴν κυβέρνησίν της, ἐκλέγει τοὺς πρωθυπουργούς της, ὥστε νὰ εἶνε ταυτοχρόνως κατάλληλοι καὶ ὡς ἐρασταί της• ἡ ὑπασπίστριά της μὶς Μπέττυ, θεότρελλη καὶ αὐτὴ ἀμερικάνα, ἀκολουθεῖ τὸ παράδειγμα τῆς δεσποίνης της, ἀλλὰ δυστυχῶς, μόνος ἐραστὴς τῆς περιωπῆς της εἶνε πάντοτε ὁ Αὐλάρχης, ὁ Ἀλφοῦντζος Φασαρίας• μόνη δὲ ἡ μεγάλη κυρία, γηραιὰ ἀγγλὶς παρθένος, ἡ μὶς Σαμποῦκο, εἶνε ἡ εὐτυχεστέρα ὅλων, διότι δὲν ἐπιτρέπει νὰ τῆς ἐγγίση κανείς, οὔτε τὸ χέρι.
Ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας εὑρίσκεται ἡ νῆσος, ὅτε δύο ἠπειρῶται παλληκαράδες, ὁ καπετὰν Βάγγος καὶ ὁ σύντροφός του Πέτρος, κατέρχονται ἐπειγόντως εἰς τὴν νῆσον διὰ νὰ εἰδοποιήσουν τὴν πριγκίπισσαν περὶ τῆς μελετωμένης Ἀλβανικῆς ἐπιδρομῆς.
Ἡ μοιραία ἐκείνη συνάντησις, κάμνει ν᾿ ἀγαπηθοῦν ἡ Ντόλλυ καὶ ὁ Βάγγος, καθὼς καὶ ἡ Μπέττυ μὲ τὸν Πέτρον. Ἀλλ᾿ ἀπησχολημένοι μὲ τοὺς ἔρωτάς των, ταυτοχρόνως δὲ καὶ μὲ τὰς ἐπικινδύνους ὑποψίας τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Αὐλάρχου, λησμονοῦν τοὺς Ἀλβανούς, οὕτω δὲ ἐπιπίπτουν αὐτοὶ κατὰ τῆς νήσου, ἀπειλοῦντες γενικὴν σφαγήν.
Κανεὶς ἄλλος δὲν ὑπάρχει νὰ σώσῃ τὴν ἡγεμονίαν ἀπὸ τοὺς δύο ἠπειρώτας. Ἀποπέμπεται τὸ ὑπουργεῖον, τίθενται αὐτοὶ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ καὶ κατατροπώνουν τὸν ἐχθρόν, ἀπωθοῦντες αὐτὸν εἰς τὴν θάλασσαν.
Ὁ θρίαμβος αὐτὸς γίνεται ἀφορμὴ νὰ συσφιχθοῦν περισσότερων οἱ ἐρωτικοὶ δεσμοὶ τῶν δύο νέων, ἐπειδὴ δὲ ἡ Ντόλλυ εἶνε ἀπογοητευμένη ἀπὸ τοὺς κινδύνους τοιαύτης ἡγεμονίας καὶ ἀπὸ τὴν ἀχαριστίαν τῶν κατοίκων, φεύγει μὲ τὸν Βάγγον διὰ τὰ βουνὰ τῆς Ἠπείρου, καθὼς καὶ ἡ Μπέττυ μὲ τὸν Πέτρον, ἐγκαταλείπουσα τὴν νῆσον.
Αὐτὴ εἶνε ἡ ὑπόθεσις, ποικιλλομένη μὲ κωμικωτάτας σκηνάς, ἐπὶ τῆς ὁποίας ὁ κ. Σαμάρας ἔχει ἐφαρμόσει μουσικὴν μὲ πολλὴν ἔμπνευσιν, καὶ χάριν καὶ τέχνην, ἀνάλογον τῆς εὐρωπαϊκῆς φήμης του. Μάλιστα ἡ ὀρχήστρα του εἶνε κάτι θαυμάσιον.»
«Ἀκρόπολις» 20-01-1915.
[1] Για το διγενές της νήσου σημ. [21]. Στα παρατιθέμενα κείμενα (δημοσιεύματα, πρακτικά Βουλής) ακολουθείται η ορθογραφία εκάστου.
[2] μέγιστο πλάτος 1,8 χλμ περίπου, μέγιστο μήκος 5 χλμ περίπου, μέγιστο ύψος 331 μ. Απέχει δε από την Κέρκυρα 42 ναυτικά μίλια [η απόσπαση του Καστελλορίζου από την Ρόδο είναι 72 ν.μ., – οπότε κάθε περαιτέρω αναφορά στην τότε (και ιδίως την σημερινή, ενόψει ΑΟΖ κλπ.) σημασία της Σάσωνος (και στις αντίστοιχες διαχρονικές απώλειες της Ελλάδος) περιττεύει…].
[3] Τύπος πολεμικού πλοίου των τελών του 19ου αιώ., που συνδύαζε την ιστιοφορία και την κίνηση με ατμομηχανή.
[4] Σπυρίδωνος Λάμπρου, Ἡ νῆσος Σάσων, Νέος Ἑλληνομνήμων, τ. ΙΑ’, 30-06-1914, τχ. Α-Β, σ. 89.
[5] «Ὅπως ἡ Κέρκυρα καὶ οἱ Παξοὶ
Ἐλάβομεν ἐπιστολὴν ὁμογενοῦς διαμαρτυρομένου διότι γίνεται λόγος περὶ καταλήψεως τῆς Σάσωνος ὑπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἐνῷ ἡ Σάσων εἶνε Ἑλληνική. Ἀναφέρει μάλιστα καὶ τοὺς τοὺς γερμανικοὺς χάρτας Stieler, Freytag, Peucher καὶ Langhaus, οἱ ὁποῖοι σημειώνουν την Σάσωνα ἑλληνικὴν (Saseno Griechiesche).
Ὁμολογουμένως γίνεται τοιοῦτος κἄποιος θόρυβος. Ἀλλὰ ὄχι ἐκ μέρους ἡμῶν. Οἱ ὁποῖοι γνωρίζομεν ὅτι ἂν ἀπεβιβάσθη εἰς τὴν Σάσωνα ἑλληνικὸς στρατός, δὲν ἀπεβιβάσθη διὰ νὰ τὴν καταλάβῃ. Ἀπεβιβάσθη ἐπὶ ἰδίου ἐδάφους, προκειμένου νὰ ἐνεργήσῃ πολεμικὰς ἐπιχειρήσεις εἰς τὴν ἀπέναντι ἀκτήν. Ὅπως ἁπλούστατα ἠδύνατο νὰ ἀποβιβασθῇ εἰς τοὺς Ὀθωνούς, ἢ τοὺς Παξοὺς πλησίον τῆς Κερκύρας. Ἐὰν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει διεμαρτύρετο καμμία ἐφημερὶς ξένη, διότι ἡ Ἑλλὰς κατέλαβε τους…Παξούς, δὲν θὰ ἦτο οὐδὲ ἁπλῶς σοβαρὸν νὰ γίνουν ἐπίσημοι ἐξηγήσεις.»
«Νέα Ἡμέρα» Τεργέστης, 25-11-1912.
[6] Γεώργιος Φιλάρετος (1848-1929), δικηγόρος, πολιτικός, δημοσιογράφος και εκδότης εφημερίδων (“Εὔβοια” 1876-1881, “Ριζοσπάστης” 1908-1911), συγγραφέας νομικών και ιστορικών μελετών, αποκληθείς από τον Ελευθέριο Βενιζέλο “πατέρας τῆς δημοκρατίας” για τους αγώνες του εναντίον της βασιλείας. Ιδρυτικό μέλος του πολιτικού συλλόγου “Ρήγας” (1875-1879), στόχος του οποίου ήταν η οργάνωση των “λαῶν τῆς Ἀνατολῆς” σε μια δημοκρατική ομοσπονδία. Μέλος του “Κομιτάτου Ἐθνικῆς Σωτηρίας”. Βουλευτής (Βόλου 1881, 1885, 1895• Λαρίσης 1890, 1910), Υπουργός Δικαιοσύνης (από 18-02-1892 έως 10-06-1892) και προσωρινά Εξωτερικών (από 18-02-1892 έως 24-02-1892) στήν Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κωνσταντοπούλου. Διευθυντής του Πολιτικού Γραφείου της Προσωρινής Κυβέρνησης Θεσσαλονίκης (1916). Γερουσιαστής (από 20-05-1929 έως 11-06-1929).
[7] «με κυρίαρχη (βασιλική/ηγεμονική/κυβερνητική) άδεια», υποδηλώνει πως η έκδοση του έργου (βιβλίου) έχει την έγκριση της οικείας πολιτικής εξουσίας.
[8] Λυκούργος Τσουκαλάς (1872 – ; ), πλωτάρχης, κυβερνήτης, κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, του επίτακτου «Μακεδονία», συγγραφέας ναυτικών μελετών• θείος του Ηλία Τσουκαλά, ύπαρχου του υποβρυχίου “Κατσώνης” (και πατέρα της -και τηλεοπτικής- δημοσιογράφου Μπήλιως Τσουκαλά). «Μανιώδης» μονομάχος (είχε καλέσει σε μονομαχία μέχρι και τον Υπουργό Ναυτικών Κωνσταντίνο Δεμερτζή, καθώς και τον Αρχηγό του Στόλου ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη! – σχετ. Παντελής Στεφ. Αθανασιαδης στο: https://sitalkisking.blogspot.com/2017/08/1914_19.html), «έλαβε μέρος, σε έντεκα, νικηφόρες για τον ίδιο, μονομαχίες, εκ των οποίων η μία υπήρξε θανάσιμη για τον αντίπαλό του» [: Δήμητρα Βασιλειάδου, Μονομαχία και πολιτική στην ελληνική πρωτεύουσα (1870-1918), στον συλλογικό τόμο (Αντι)μιλώντας στη βιαιότητα. Φύλα, αναπαραστάσεις, υποκειμενικότητα, εκδ. ΚΨΜ, 2013, σ. 85-114].
[9] Το επιβατηγό ατμόπλοιο «Μακεδονία» (3.544 τόνων) θεωρείτο ένα από τα καλύτερα υπερωκεάνια της «Ἐθνικῆς Ἀτμοπλοΐας τῆς Ἑλλάδος», ναυπηγήθηκε το 1912 και, με την κήρυξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, επιτάχθηκε, εξοπλίσθηκε και εντάχθηκε στον ελληνικό στόλο• συμμετείχε στην απελευθέρωση της Χίου, και, σύμφωνα, με την αφήγηση του κυβερνήτη του Λ. Τσουκαλά, στις επί του Σάσωνος επιχειρήσεις.
[10] ενώ είχαν αρχίσει οι προετοιμασίες για τον εορτασμο των 50 ετών από την ενσωμάτωση των Επτανήσων στην Ελλάδα (21-05-1864), που συνοδεύτηκαν, όπως αποδείχθηκε, από τον ιδιαίτερα οδυνηρό ακρωτηριασμό τους…
[11] Σύνταγμα 1911, άρθρο 33 εδ. α’: «Οὐδεμία παραχώρησις ἢ ἀνταλλαγὴ χώρας δύναται νὰ γίνη ἄνευ νόμου».
[12] Κατά σύμπτωση, την ίδια μέρα που αναγγέλλεται δια του τύπου η κατάθεση του πενθηφόρου νομοσχεδίου «Ὁ Βασιλεὺς» {Κωνσταντίνος} επισκέπτεται «τὴν Βέρροιαν»:
«Ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν Βέρροιαν, – Ἡ σημερινὴ ἡμέρα του
Ἀριθ. Τηλ. 4772
Βέρροια, 6 Μαΐου (Τοῦ ἀπεσταλμένου συντάκτου μας). Ἡ Α.Μ. ὁ Βασιλεὺς σήμερον τὴν πρωΐαν, ἀκολουθούμενος ὑπὸ τοῦ ἀντιστρατήγου κ. Μοσχοπούλου καὶ τοῦ Μεράρχου κ. Παρασκευοπούλου κατηυθύνθη ἐκεῖθεν τῆς πλατείας τῶν στρατώνων καὶ ἐπεθεώρησε τὸ 4ον εὐζωνικὸν τάγμα.
Οἱ εὔζωνοι καὶ οἱ πυροβοληταὶ ἐξετέλεσαν γυμνάσια πρὸ τῆς Α. Μεγαλειότητος. Ὁ Βασιλεὺς ἐπεθεώρησε λεπτομερῶς ἕκαστον στοῖχον, ἀπηύθυνε δὲ τὸν λόγον πρὸς πλείστους εὐζώνους ἐρωτῶν διαφόρους πληροφορίας.
Ἡ Α. Μεγαλειότης ἔκαμε συστάσεις, σχετικὰς μὲ τὴν ἐκπαίδευσιν εἰς τοὺς ἀξιωματικούς. Ἐπηκολούθησε λεπτομερὴς καὶ ἐπισταμένη ἐπιθεώρησις τοῦ θεραπευτηρίου.
Παρέλασις πρὸ τοῦ Βασιλέως
Βέρροια, 6 Μαΐου (Τοῦ ἀπεσταλμένου συντάκτου τοῦ «Ἀστέρος»).- Κατὰ τὰς ἀσκήσεις ὁ στρατὸς παρήλασε πρὸ τῆς Α.Μ. τοῦ Βασιλέως, παρισταμένου τοῦ Πρίγκηπος Ἀλεξάνδρου καὶ τῆς Πριγκηπίσσης Ἑλένης.
Ὁ Βασιλεὺς συνεχάρη τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Συντάγματος.
Τὴν 3ην ἀπογευματινὴν ὁ Βασιλεὺς θὰ μεταβῇ πρὸς ἐπίσκεψιν τῆς Ναούσης, ὀπόθεν θὰ ἐπιστρέψῃ ἐνταῦθα τὸ ἑσπέρας διὰ νὰ παραθέσῃ γεῦμα εἰς τὰς ἀρχὰς Βερροίας.
Ν. Σιμόπουλος»
«Ἀστήρ», 06-05-1914.
[13] «Μετά την ήττα του ελληνικού στρατού από τον οθωμανικό στον πόλεμο του 1897 τα σύνορα του ελληνικού κράτους παρέμειναν σε γενικές γραμμές έτσι όπως είχαν διαμορφωθεί το 1881 με την προσάρτηση της Θεσσαλίας και της περιοχής της Άρτας στην ελληνική επικράτεια. Έγιναν μικρές μόνο αλλαγές συνολικής έκτασης 400 τ.χλμ. και αφορούσαν την παραχώρηση από την Ελλάδα στρατηγικών σημείων (κυρίως υψωμάτων) πλησίον της παλαιάς μεθοριακής γραμμής.»
(https://www.ime.gr/chronos/13/gr/general/maps/index1.html)
[14] Αρκαδίας, την περίοδο 1912-1915.
[15] «Ἡ παραχώρησις τῆς Σάσωνος, – Ἡ ψηφοφορία, – Πῶς ἐψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον, – Οἱ ὑπὲρ καὶ οἱ κατά, – Ὅλα τὰ ὀνόματα
Εἰς τὴν κατ᾿ ἀρχὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, δι᾿ οὗ ἡ Κυβέρνησις παραχωρεῖ εἰς τὴν Ἀλβανίαν τὴν νησῖδα Σάσσωνα ὡς γράφομεν καὶ χθὲς ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 114 βουλευταί. Ἐκ τούτων οἱ 87 ἐψήφισαν ὑπὲρ τῆς παραχωρήσεως καὶ οἱ λοιποὶ 26 κατ᾿ αὐτῆς, ἑνὸς τοῦ κ. Λιδωρίκη, ἀρνηθέντος ψῆφον.
«Ἀθῆναι», 11-05-1914, και «Νέα Ἀλήθεια», 11-05-1914.
[16] Άρτης, την περίοδο1912-1915• και την επόμενη περίοδο 1915-1917 Αργυροκάστρου (!).
[17] άγνωστοι και λησμονημένοι εθνομάρτυρες οι βλάχοι ποιμένες στα όρια του Ιονίου με την Αδριατική: «Παρέμειναν στο νησί ελάχιστοι βοσκοί με τα κοπάδια τους, περίπου 15 οικογένειες βλαχόφωνων Ελλήνων βοσκών, οι οποίες κλαίγοντας κατά την αποχώρηση του ελληνικού στρατού φιλούσαν τη σημαία μας, και που φυσικά δολοφονήθηκαν αγρίως την 16η Ιουλίου 1914 από άτακτα στίφη Αλβανών, που αποβιβάσθηκαν για να εγκαταστήσουν την αλβανική διοίκηση.»
(: https://vlahofonoi.blogspot.com/2015/01/blog-post_7.html, και
https://elivadeia.blogspot.com/2010/06/sazan.html)
[18] Σπυρίδων Λάμπρος (1851-1919), Καθηγητής της Ελληνικής Ιστορίας και Πρύτανις (1904-1905, 1911-1912) του Αθήνησι Πανεπιστημίου, συνιδρυτής της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, Πρωθυπουργός και Υπουργός Εκκλησιαστικών & Δημοσίας Εκπαιδεύσεως (από 27-09-1916 έως 21-04-1917, «Κυβέρνηση Αθηνών», κατά την περίοδο του Διχασμού, – με την επικράτηση του Βενιζέλου εξορίστηκε στην Ύδρα και κατόπιν στην Σκόπελο, ενώ η περιουσία του δημεύθηκε). Η θυγατέρα του Λίνα (1887-1981), σύζυγος του Παναγή Τσαλδάρη, ήταν η πρώτη Ελληνίδα που ανέλαβε υπουργικό αξίωμα (Υπουργός Κοινωνικής Προνοίας, από 29-02-1956 έως 05-03-1958, στην Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή).
[19] «Ἡ νῆσος Σάσων», «Νέος Ἑλληνομνήμων», τ. ΙΑ’, τχ. Α’-Β΄, σ. 57-93, – και «Συμπληρώματα περὶ Σάσωνος», «Νέος Ἑλληνομνήμων», τ. ΙΑ’, τχ. Γ’, σ. 320-323.
[20] «Νέος Ἑλληνομνήμων», τ. ΙΑ’, τχ. Γ’, σ. 321-323.
[21] Ο Σ. Δραγούμης στην εισαγωγή της επιστολής του διαλύει και την σύγχυση περί του γένους της ονομασίας της νήσου: «Τὸ ὄνομα τῆς νησῖδος Σάσωνος πλημμελῶς … χαρακτηρίζεται … ὡς θηλυκόν, διότι κατὰ τὸ προσῆκον ὀρθῶς Στράβων ὁ γεωγράφος … διδάσκει ὅτι εἶναι ἀρσενικόν: «Ἐντεῦθεν δ᾿ εἰς Βρεντέσιον τετρακόσιοι (στάδιοι). Οἱ δ᾿ ἴσοι καὶ εἰς Σάσωνα τὴν νῆσον, ἥτις μέση πως ἵδρυται τοῦ διάρματος* τοῦ ἐκ τῆς Ἠπείρου πρὸς τὸ Βρεντέσιον• διόπερ οἱ μὴ δυνάμενοι κρατεῖν της εὐθυπλοΐας καταίρουσιν ἐν ἀριστερᾷ ἐκ τοῦ Σάσωνος πρὸς τὸν Ὑδροῦντα.» [* δίαρμα = (ναυτ.) τα ναυτικά μίλια [η απόσταση] που έχει διανύσει κάποιο πλοίο σε ορισμένο χρόνο, η απόσταση μεταξύ δύο στιγμάτων (Χάρης Παπακυριακού, Λεξικό της Θάλασσας, Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας, Αθήνα 2026, λήμμα «δίαρμα», σ. 215. https://navalhistory.gr/lexiko/διαρμα/)].
[22] περὶ ὧν ἐπιλήψει ἡμᾶς διηγουμένους ὁ τῆς ἐφημερίδος τόπος…
[23] https://www.nationalopera.gr/arxeio/arxeio-parastaseon-pe/kalitexniki-periodos-2018-2019/item/2509-i-prigkipissa-tis-sassonos
«Ἡ μοναδικὴ καλλιτέχνις μας Μελπομένη Κολυβᾶ, ὡς πρωταγωνίστρια εἰς τὴν “Πριγκήπισσαν τῆς Σάσσωνος” τοῦ κ. Σαμάρα.»
«Χρόνος», 27-01-1915.
Το επίτακτο «Μακεδονία».
(https://www.mixanitouxronou.gr/lykoyrgos-tsoykalas-o-ellinas-kyvernitis-poy-vythise-elegchomena-to-ploio-toy-kai-to-esose-apo-tis-toyrkikes-voles/)
Λυκούργος Τσουκαλάς.
(https://diplomaticpoint.com/2024/11/02)
O ατμομυοδρόμων «Πηνειός. Φωτογραφία Α. Γαζιάδη.
(https://www.facebook.com/NautikoMouseioTisEllados/photos)
Η νήσος Σάσων.
