Του Δημήτρη Πυρινού
Δρ. Ιστορίας
Για την ονομασία της πόλεως Βεροίας και ειδικά για το αν γράφεται με ένα ή δυο ρ, γίνεται κατά καιρούς αμφιλεγόμενη συζήτηση. Ωστόσο έρχεται η εφημερίδα ΦΑΡΟΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ από το δέκατο έτος της έκδοσής της, το 1885, να μας δώσει απάντηση που δε χωράει πλέον άλλες συζητήσεις. Η εφημερίδα Φάρος εκδιδόταν κάθε Τετάρτη και Σάββατο στη Θεσσαλονίκη με ειδήσεις από τη Μακεδονία, την Ελλάδα και το εξωτερικό. Υπάρχει σε ψηφιοποιημένη μορφή από το Α.Π.Θ. Το άρθρο βρίσκεται στη δεύτερη στήλη του πρωτοσέλιδου και αποτελεί μια ιστορική και γλωσσολογική μελέτη της εποχής για τη γραφή και την προέλευση του ονόματος της πόλης της Βέροιας.
ΦΑΡΟΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΕΚΔΙΔΟΜΕΝΗ ΚΑΤΑ
ΤΕΤΑΡΤΗΝ ΚΑΙ ΣΑΒΒΑΤΟΝ
Έτος Δέκατον — Θεσσαλονίκη, 3 Απριλίου 1885 — Αριθ. 931
Βέροια μάλλον ή Βέρροια
«Το όνομα Βέροια ώφειλον να γράφωμεν δι’ ενός ρ κατά την χρήσιν των αρχαιοτέρων και δοκιμωτέρων, τώ δε διπλώ ρ τύπον Βέρροια όντα μεταγενέστερον και αδόκιμον. Υπέρ τούτου έχομεν τας εξής μαρτυρίας:»
• 1) Πάντες οι εκδόται του Θουκυδίδου: παρ’ ώ πρώτω των ελλήνων συγγραφέων απαντά το όνομα της προκειμένης πόλεως, εξαιρουμένου μόνου του Φιρμίνου Διδότου, προτιμώσι την δι’ ενός ρ γραφήν (πρβλ. έκδ. Κοιλλήρου εν 1, 61 «ομοίως Βεκκήρου, Κρυγήρου, Καρόλ., Ορμάνου, Κλασσηνίου και Πόππου»).
• 2) Εν τω Μ. ετυμολ. φέρονται τα εξής: «Βέροια (δι’ ενός ρ), πόλις Μακεδόνων, ην φασιν από Φέρητος τινος κτισθείσαν. Φέροια, και κατά Μακεδόνας Βέροια, τροπή του φ εις β, ως Φερενίκη-Βερενίκη, η γυνή του πατρός Πτολεμαίου και την κεφαλήν κεβαλήν λέγουσιν. Περί της εναλλαγής ταύτης των χειλοφώνων ίδε και Στούρτζιον περί Μακεδον. Διαλέκτου και Πλουτάρχου περί ελλην. ζητημάτων».
• 3) Εν τω θησαυρώ του Στεφάνου: «… Βέροια, Βερόη et Βεροιαίος coufirmant exempla poetarum in Anthologia etalibi, quare Βέρροια et Βερροιαίος infimae aetatis scriptoribus relinquenda videntur, quorum in libris haec pene constans scriptura est. ΒερροιΕων apud Niceph. greg. p. 408, quialibi ΒερροιAIους Vecavit. Βερροιώτης gent. legitur apud Kantacuzen. Βεροιαίων numus apud Mionet vol. 1 p. 469 et in Suppl. vol. 3, p. 48. alius ib. Βέροια (h. e. Βεροιέων).»
• 4) Εν τω Dictionnaire Sabalhier: «le nom de cette ville se lit diversement. Pline écrit Beroea; Ptolémée, Berrhoea; L’Abréviateur de Strabon, Beroea. Le texte grec des Apôtres varie un peu suivant quelques exemplaires, on doit lire Βέροια, Berrhoea: il en est de memes des versions latines; ila vulgate dit Beroea ou Beroa et beaucoup de modernes Berrhoea».
• 5) Ο Bouillet εν τω γεωγρ. Λεξ. (Έκδ. 1857): έχει «Bérée ou Beroa Beroea, Berroea ou Veria, ville de Macédoine και τα εξ».
• 6) Ο Δήμητσας «Βέρροια» διά διττού ρ: (Μακεδ. χωρογρ. 1 σελ. 81, 105, 152 και 153) Αύτοθι, 11 εν τη περιγραφή της πόλεως.
• 7) Ο Desdevises-Du-Duzert Geogr. Macedon. σ. 32): γράφει «Verria» ομοίως 39 και 329, «Ο Δήμιτσας εν τοις πλείστοις περί Βεροίας μεταχειρίζεται πιστώς Desdevises. Τούτου είνε και η εικασία Νάουσα = Νέα Αύγουστα».
• 8) Στέφανος ο Βυζάντιος εν λ. Βέροια (δι’ ενός ρ): γράφει «Βέροια πόλις Μακεδ. Ην φάσιν Φέρωνος κτίσαι» ούτος δε το φ εις β μεταποιεί, ως Βαλακρόν και Βίλιππον και Κεβαλήνον• άλλοι από Βεροίας της Βέρητος του Μακεδόνος• το εθνικόν Βεροιαίος• έστι και πόλις Συρίας, αφ’ ης Κασιανός άριστος ρήτωρ. λέγεται και Βερόη• οί δε εγχώριοι Βερόειαν και το εθνικ. Βεροεύς.
• 9) Ο Βαρίνος εν λ. «Βέρροια»: «πόλ. Μακεδ. άλλοι δε δι’ ενός ρ».
• 10) Ο Φρειδερίκος Βενέδικτος: εν τω «commentarii critici in Thucyd» σημειούται τα εξής: «aquamquam observatione doctissima et Wassius et Gottleberus evicerunt ut h. i. Scribatur una tamlumlitera: ρ vocabulum : Βέροια tamen nondum recepta est haec vera lectio. Vasius quidem hans obtulit conditionem in Thukydide nihil, nici aliquot codice praeeunte, esse mutandum, sed vere lectionem: Βέροιαν cod. Bas. Cass. Ang. Exhibent.»
• 11) Παρά Σουίδα απαντά: Βεροιαίοις (δι’ ενός ρ).
• 12) Ο Σκύμνος εν τω περίπλω 625: «Εν τη Μεσογείω δ΄εισί πολλαί πόλεις. Η Πέλλα και Βέροια δ’ επιφανέσταται»
• 13) Ο Πολύβιος: εν βιβλ. XXVII, 8, 5: έχει «Βεροιεύς» (δι’ ενός ρ)• «εθεν κατήγετο Μίδων ο Βεροιεύς και ο Βεροιαίος• Άδδαίος, XXVIII, 8, 1 (αμφότεροι ούτοι είχον σταλή πρέσβεις)».
• 14) Ο Πλούταρχος εν Πύρρω XI, εν Πομπηίω LXIV: «εν Δημήτρ. XLIV χρήται τη δι’ ενός ρ γραφή (έκδ. Θεοδ. Δοίχν.)».
• 15) Ο Πλίνιος IV, 17: «Beraea και Beroea (δι’ ενός ρ)».
• 16) Ο Λουκιανός εν Όνω 34 (έκδ. Δινδορφ. 1840): «… ερχόμεθα εις πόλιν της Μακεδονίας Βέρροιαν μεγάλην και πολυάνθρωπον (δι’ δύο ρ)».
• 17) Ο Θεαγένης εν Μακεδ. ποσπάσμ.: «Βέροια (δι’ ενός ρ)».
• 18) Ομοίως παρ’ Άννη τη Κομνηνή: απανταχού σχεδόν η λέξη φέρεται δια διττού ρ.
• 19) Νικηφ. ο Γρηγοράς Ιστορ. Βυζ. τομ. ΙΙ, σελ. 498: «ωστ’ έγραφον και των συνήθων λάθρα πολλάκις αυτώ εκ τε Θεσσαλονίκης εκ τε Βερροίας (δια διπλού ρ) ομοίως σελ. 655 ΧΙΙΙ «και μεν δη ούτω τρεις εκείθε ημέραι παρήλθον και την πορείαν επιταχύνας σφόδρα πολλή τη προθυμία και ηδονή και υπτίαις το δη λεγόμενον υποδεξαμένων των Βερροιαίων χερσία αυτοθ. σελ. 654 δ’ αφιγμένη τηνικαύτα και πόλεως Βερροίας πρεσβεία τω Κράλη λόγους περι ών απήτει κτεξ. Ομ. 20 και 25 και ΧΙΙΙ σ. 659, 660 , 20 «ούτε δε κακών απαθή προς Βέρροιαν διασεσώσθαι τον βασιλέα κτεξ. επις. 672, 14 και 673, 1 ατώ γε μην ναυάρχω του στόλου κατά χώραν μείναντι, ήκε μετά βραχύ και ο βασιλεύς εκ Βερροίας των εκεί πραγμάτων επίτροπον καταλελοιπώς Μανουήλ» και πολλαχού αλλαχού»
• 20) Πραξ. Απος. XVII, 10 και 14: Βέροια (δι’ ενός ρ).
• 21) Κλαυδ. Πτολεμ. Γεωγρ. 111, 12: «Ημαθίας Βέροια» αλλ’μ όμως υπάρχει και διαφ. Γρ. Βέρρια και Βέρροια.
• 22) Itinerar Anton 328, 4: “Beroea (sic Scorialensis membr.) Berrea (Florentia membr.) Bera (ceteri).
• 23) Ιεροκλέους Συνεκδ: Βέρροια, κατ’ άλλας όμως εκδός. Βέροια.
• 24) Γ. Κεδρηνός σ. 474: «Αύτη (η Ειρήνη) και την εν Θεσσαλονίκη Βέρροιαν έκτισεν, Ειρηνούπολη μετονομάσασα. Ομ. 166 ούτος ο Σέλευκος Λαοδίκειαν έκτισε και Σελεύκειαν, Απάμειαν, Έδεσσαν, Βέρροιαν, Πέλλαν και Βαβυλώνα παρεστήσατο.
• 25) Livius 44, 45: «… Beroea primum, deinde Thessalonica et Pella et deinceps omnis fere Macedonia intra Biduum dedita.»
• 26) Καντακουζ. Ιστορ. Ι.269: ήρχε δε αυτής (της Θεσσαλονίκης)• Λυζικός Γεώργιος εκ Βερροίας (διά 2 ρ). Όμ. 272, 5. 275, 17• και οι Βερροιώται τά εν Βοδηνοίς πυθόμενοι συμβάντα, ταύτα τοίς εκ Θεσσαλονίκης εποίουν. Επις. 11, 330, 9 και 381, 19 «βασιλεύ: δε εκ Βερροίας πέμψας πρεσβευτήν» και άλλουχου.
• 27) Κωνσταντ. Πορφυρογ. περί θεματ. βιβλ. 11: «επαρχία Μακεδονίας υπό Κονσιλιάριον πόλεις λα’, Θεσσαλονίκη, Πέλλη, Εύρωπος, Δίος, Βέρροια, Έδεσσα, κλπ. ό δε τονισμός Βερροία, όν παρέχει ο αυτός εν 1, 2, θεμ. 2, δήλων ότι είναι πλημμελής.»
• 28) Ιωάννης ο Καμηνιάτης (Άλωσις Θεσσαλονίκης) παρά Tafel σ. 252: «… ένθα και πόλις Βέρροια (2 ρ) καλουμένη κατωκίσται, και αυτή περιφανεστάτη τοις οικήτορσι τε και πάσι τοις άλλοις. Αυτόθ. 506: πρώτον μεν ήδη λεχθείσαν γείτονα πόλιν, τη Βέρροιαν λέγω, έπικατασεισθήναι (303 Μ.Χ.) πεποίηκεν ο θεός τοις περιοίκοις, ως πολλούς των έκείσε συλληφθέντων εξαναλώσαι.»
Παρά την ανωτέρων αρχαίαν ετυμολογίαν, ουκ ολίγους έχει τους οπαδούς εν τοις νεοτέροις και η γνώμη, καθ’ ήν το όνομα Βέροια εγένετο κατά μετάθεσιν γραμμάτων εκ του Εύροια-Βέροια και ουδέν άλλο σημαίνει ή τόπον πλήρη υδάτων, ως τούτο δηλοί και η μετονομασία της συριακής Βεροίας Βερητός. Μωρά δε και όλως αναξία μνείας είναι η κοινή παρά το ‘φέρειν ρόας’ ήγουν ροίδια παραγωγή.
Εντύπωση προκαλεί το πλήθος των πηγών για την εποχή, από έναν ανώνυμο συγγραφέα ο οποίος για στις συνθήκες της εποχής, έχει ανατρέξει σε έναν απίστευτο αριθμό ογκωδέστατων πηγών, από τον Θουκυδίδη έως τις ημέρες του. Για την οικονομία του χώρου της εφημερίδας χρησιμοποιεί σε πάρα πολλά σημεία μόνο τα αρχικά ή διακεκομμένες λέξεις, ενώ συχνά εκφράζεται τηλεγραφικά και χωρίς ολοκληρωμένη σύνταξη. Αν λάβουμε υπόψη βέβαια το γεγονός ότι στα τυπογραφεία της εποχής λόγω έλλειψης των μεταλλικών γραμμάτων που τοποθετούνταν στις κάσες, χρησιμοποιούσαν το ένα από τα διπλά γράμματα των λέξεων, τότε είναι πιθανό η Βέρροια να γραφόταν Βέροια αρκετές φορές.
Στο τέλος αναφέρεται στην ετυμολογία της λέξης στη νεότερη εποχή όπου η Βέροια φαίνεται να πήρε το όνομά της από τα πολλά νερά που έτρεχαν στην περιοχή. Τέλος, αν και ως παραγωγός ροδιών τη βρίσκω εξαιρετική…/j, ο δημοσιογράφος αποκλείει την άποψη ότι πήρε το όνομά της επειδή «φέρειν ρόιας» έχει δηλαδή καλλιέργεια ροδιών.
Αναμένουμε σχετική δημοσίευση από τον π. Αθανάσιο Βουδούρη Δρ. Ιστορίας με σχετικά κείμενα των Λώλη Σμυρλή και του Γεωργίου Χιονίδη για να κάνουμε και τους συσχετισμούς των πληροφοριών.
