-Συνέντευξη στον ΛΑΟ, του Οικονομικού Γεωγράφου, αν. καθηγητή Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης, μέλος της Ομάδας Εργασίας του ΑΠΘ
«Βέροια: Πολιτισμός και Ανάπτυξη σε Διάλογο», ήταν το θέμα της εκδήλωσης που έγινε στα τέλη Απριλίου, στην Αντωνιάδειο Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και αφορούσε στο πλαίσιο διαμόρφωσης και εκπόνησης της πολιτιστικής στρατηγικής της Βέροιας, ενόψει της διεκδίκησης του τίτλου της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (ΠΠΕ) για το 2034. Το εγχείρημα θα υλοποιηθεί σε συνεργασία του Δήμου Βέροιας με την ομάδα έργου του ΑΠΘ (Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας & Ανάπτυξης και Εργαστήριο Co Space) για την κατάρτιση ενός πολιτιστικού «master plan» για την Βέροια με την διαμόρφωση ενιαίου, κοινού οράματος και στόχων σε βάθος δεκαετίας ως προς την πολιτιστική ταυτότητα της πόλης.
Μέλος της ομάδας έργου είναι και ο Οικονομικός Γεωγράφος, αν. Καθηγητής ΑΠΘ, κ. Αθανάσιος Καλογερέσης, ο οποίος μιλώντας στο ΛΑΟ, έδωσε το πλαίσιο και τα στάδια της διαδικασίας, από την διάγνωση της πολιτιστικής εικόνας και δημιουργικότητας της Βέροιας έως την διατύπωση των στρατηγικών αξόνων για την μετατροπή του πολιτισμού σε εργαλείο τοπικής ανάπτυξης.
-Σε ποια σημεία βασίζεται η δυνατότητα και η προοπτική της υποψηφιότητας;
Η μελέτη που ήδη πραγματοποιήθηκε και αποσκοπούσε στη διερεύνηση του αν η Βέροια θα ήταν σε θέση να προχωρήσει σε έναν τέτοιο στόχο εντοπίζει μια σειρά από σημεία τα οποία θα μπορούσαν να στοιχειοθετήσουν μια πολύ ισχυρή υποψηφιότητα. Ωστόσο, θα αποφύγω να μπω σε αναλυτική αναφορά, καθώς το υλικό είναι αναρτημένο και διαθέσιμο σε όποιον ενδιαφέρεται. Πρέπει, όμως να ειπωθεί εμφατικά πως η πλήρης απάντηση στο ερώτημά σας θα έρθει μόνο από την ομάδα που θα αναλάβει να καταρτίσει τον φάκελο υποψηφιότητας· αυτό θα γίνει όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή γνωστοποιήσει το πλαίσιο, κάτι που θα συμβεί μετά από δύο έτη και -προφανώς- εφόσον η πόλη αποφασίσει να μπει στην διαγωνιστική διαδικασία. Επίσης πρέπει να ειπωθεί πως αυτό δεν αποτελεί αντικείμενο της δικής μας ομάδας, που ανέλαβε να εκπονήσει την πολιτιστική στρατηγική της Βέροιας. Όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, το έργο που ξεκινάει αυτή την περίοδο δε συνδέεται άμεσα με την διεκδίκηση του τίτλου. Είναι ευρύτερο και αποβλέπει στην διαμόρφωση ενός πλαισίου ανάπτυξης και λειτουργίας του πολιτισμού που θα μπορέσει να συμβάλει στην τοπική ανάπτυξη και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων και των επισκεπτών της.
-Είναι άλλο, η στρατηγική της διαμόρφωσης ενός φακέλου υποψηφιότητας και άλλο η διαμόρφωση μιας πολιτιστικής στρατηγικής της πόλης, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε έκβαση;
Εδώ, η απάντηση που θα δοθεί πρέπει να είναι ξεκάθαρη. Η πολιτιστική στρατηγική της πόλης αποτελεί το ευρύτερο πλαίσιο σχεδιασμού και διαμόρφωσης πολιτικών σε σχέση με τον πολιτισμό και την τοπική ανάπτυξη. Από την άλλη πλευρά, η στρατηγική διεκδίκησης της υποψηφιότητας της πολιτιστικής πρωτεύουσας της Ευρώπης αποτελεί έναν εξαιρετικά σημαντικό, ειδικού βάρους, στόχο. Ωστόσο, αυτός δεν μπορεί να υπάρξει εκτός του πλαισίου μιας ευρύτερης πολιτιστικής στρατηγικής. Η εμπειρία έχει δείξει πώς όταν τέτοιας εμβέλειας θεσμοί (ΠΠΕ, Ολυμπιακοί αγώνες κλπ) δεν εντάσσονται στο πλαίσιο μιας ευρύτερης μακροχρόνιας στρατηγικής, η επίδραση της υλοποίησής τους, δυστυχώς, ελαχιστοποιείται. Εδώ είναι πολύ εύκολο κάποιος να βρεθεί αντιμέτωπος με μία παθογένεια της χώρας μας. Mega events, όπως οι Ολυμπιακοί της Αθήνας ή η πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης της Θεσσαλονίκης, άφησαν ελάχιστα πίσω τους, την ίδια στιγμή που στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχουν πολλά παραδείγματα μεταμόρφωσης και εκ βάθρων αναβάθμισης πόλεων και περιοχών λόγω της διοργάνωσης αντίστοιχων εκδηλώσεων. Βασικός λόγος για αυτή τη διαφορά είναι πως στη χώρα μας τα συγκεκριμένα γεγονότα διοργανώθηκαν αυτοτελώς με εξαιρετικά περιορισμένες διασυνδέσεις με ευρύτερες στρατηγικές.
-Πόσο σημαντικό είναι να αντιληφθεί η πόλη αυτό το οριακό σημείο, δεδομένου ότι υπήρξε μία πυκνή αρθρογραφία και πολλά ερωτήματα ακόμα και αμφισβητήσεις πολιτών και φορέων για την αναγκαιότητα και τη δυνατότητα της Βέροιας να διεκδικήσει έναν τέτοιο τίτλο;
Καλό είναι να διαχωρίσουμε τα πράγματα. Το αν η Βέροια αποφασίσει να διεκδικήσει τον τίτλο είναι ένα ερώτημα το οποίο θα τεθεί μετά από δύο ή και περισσότερα χρόνια. Η πόλη έχει ήδη στα χέρια της μια πολύ υψηλής ποιότητας μελέτη (στην οποία εγώ δεν συμμετείχα) που πραγματεύεται το θέμα της δυνατότητας της πόλης να διεκδικήσει έναν τέτοιο τίτλο. Αυτή η μελέτη, σε συνδυασμό με την υπό διαμόρφωση πολιτιστική στρατηγική μπορούν να αποτελέσουν μια σημαντική πηγή γνώσης που θα διευκολύνει τη σχετική απόφαση. Όσον αφορά στο ζήτημα της αναγκαιότητας, θα έλεγα ότι πρόκειται πρωτίστως για θέμα διαθέσιμων επιλογών. Η ελληνική περιφέρεια βρίσκεται αντιμέτωπη με εξαιρετικά σημαντικές προκλήσεις. Η δημογραφική κρίση και η παραγωγική αποψίλωση σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η περιφέρεια δεν έχει μάθει να σχεδιάζει πραγματικά για την ίδια, δημιουργεί μια συνθήκη “παραλυσίας”. Έχοντας στη διάθεσή τους εξαιρετικά περιορισμένους πόρους, οι πόλεις και οι δήμοι της χώρας αγωνίζονται να καλύψουν τις λειτουργικές τους ανάγκες, δυστυχώς, παραγνωρίζοντας αυτό που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο. Ότι, δηλαδή, σε αυτό το ιδιαίτερα περιοριστικό πλαίσιο, η ευθύνη σχεδιασμού εναλλακτικών προοπτικών πέφτει στις πλάτες της τοπικής αυτοδιοίκησης και των τοπικών κοινωνιών.
-Τι ακριβώς θα κάνει η Επιτροπή του ΑΠΘ στο επόμενο βήμα του σχεδιασμού;
Νομίζω πως μέχρι στιγμής έχει καταστεί απολύτως σαφές πως η δικιά μας δουλειά δεν εμπλέκεται καθόλου με το ζήτημα της διεκδίκησης της ΠΠΕ. Αυτό που είναι η βασική μας προτεραιότητα τώρα είναι να διαγνώσουμε τις κατευθύνσεις ανάπτυξης του πολιτισμού και της δημιουργικότητας στην πόλη με σκοπό τη μεγιστοποίηση του αναπτυξιακού αποτυπώματος των ΠΔΤ. Προσωπικά, δεν μπορώ να προεξοφλήσω πώς η διεκδίκηση της ΠΠΕ θα είναι μία από αυτές τις κατευθύνσεις. Ως μέλος αυτής της ομάδας και ως επιστήμονας που ασχολείται με τις στρατηγικές τα τελευταία χρόνια, είμαι υποχρεωμένος να εμπιστευτώ τη διαδικασία. Σήμερα, βρισκόμαστε στο στάδιο της διάγνωσης της κατάστασης. Το αμέσως επόμενο στάδιο αφορά στην αποκρυστάλλωση της εικόνας μας σχετικά με τον πολιτισμό και τη δημιουργικότητα της Βέροιας που θα οδηγήσει στη διατύπωση ενός συνεκτικού οράματος και στρατηγικών αξόνων.
-Για εσάς, ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση; Η επίτευξη ενός στόχου που εξ ορισμού έχει ημερομηνία έναρξης και λήξης για όλες τις πόλεις που τον διεκδικούν ή μια γνωστική κατάκτηση της τοπικής κοινωνίας για την στρατηγική συμβολή του πολιτισμού ως κινητήρια δύναμη ανάπτυξης ενός τόπου (πέρα από την έκβαση της διεκδίκησης);
Επιτρέψτε μου να αντιστρέψω το ερώτημα. Τι θα συμβεί αν η Βέροια αποφασίσει να κινητοποιήσει δυνάμεις προς την κατεύθυνση της διεκδίκησης της διοργάνωσης της ΠΠΕ και αποτύχει; Το σενάριο είναι δυσοίωνο και προφανώς το απεύχομαι, ωστόσο, η στατιστική είναι αμείλικτη! Από τις πέντε, έξι ή και δέκα πόλεις που θα αποφασίσουν τελικά να εμπλακούν στη διαδικασία, μόνο μία στο τέλος θα αναδειχθεί νικήτρια. Άρα, οι πιθανότητες αποτυχίας είναι για όλες μεγαλύτερες από τις πιθανότητες επιτυχίας. Τι θα έχει μείνει σε αυτή την περίπτωση στην πόλη; η άποψή μου είναι πως η απάντηση εξαρτάται απόλυτα από το αν η προσπάθεια αυτή θα έχει υλοποιηθεί στο πλαίσιο ενός ευρύτερου στρατηγικού σχεδιασμού, παρά ως ένα αυτοτελές project. Στην πρώτη περίπτωση, θα πρέπει η πόλη υποχρεωτικά να εντοπίσει τις πυκνές συνέργειες της πρότασης για την ΠΠΕ με την ίδια την πόλη και τις δυνάμεις της. Θα έχουν διατυπωθεί εναλλακτικά σενάρια για την εξεύρεση και κινητοποίηση των πόρων που η πόλη θα αξιοποιήσει, αλλά και ενσωμάτωσης των δυνατοτήτων που θα δημιουργηθούν στη διαδικασία της διεκδίκησης στον παραγωγικό και γνωστικό ιστό της πόλης. Για το τι μπορεί να συμβεί αν η Βέροια πετύχει στη διεκδίκηση και δεν διαθέτει μια στρατηγική για τον πολιτισμό, αναφέρθηκα ήδη. Δεν θα υπάρχει τίποτα που να μπορεί να εγγυηθεί πως τα οφέλη δεν θα εξαϋλωθούν λίγα χρόνια μετά τη λήξη του γεγονότος, αφήνοντας την πόλη στην ίδια ή και χειρότερη κατάσταση από αυτήν στην οποία βρίσκεται σήμερα. Αντίθετα, μια συγκροτημένη στρατηγική θα πρέπει να στηριχθεί (αλλά και να συμβάλει) σε μια διαδικασία μακροχρόνιας αλλαγής η οποία ιδανικά δε θα έχει ημερομηνία λήξης. Μάλιστα, η ενσωμάτωση αυτόματων μηχανισμών τροφοδότησης θα μπορούσε να αποτελέσει έναν καταλύτη ευρύτερων αλλαγών στην πόλη.
-Το ότι το εγχείρημα αφορά τον πολιτισμό, περιορίζει την αναζήτηση δεδομένων σε άλλους τομείς; (π.χ περιβάλλον, οικονομία, καθημερινότητα της πόλης, εκπαίδευση τουρισμό, κ.α.) και πώς ορίζετε προσωπικά, τον όρο «πολιτισμός»; Πώς μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη;
Μια σύγχρονη πόλη δεν είναι άλλο από ένα σύνθετο -πολυεπίπεδο και πολυτομεακό- σύστημα. Αν και πολύ συχνά οι αποφάσεις τείνουν να λαμβάνονται σε απομόνωση, αυτό παραγνωρίζει το γεγονός πως όλα συνδέονται με όλα. Η ιδιαιτερότητα του πολιτισμού είναι πως διατρέχει οριζόντια το σύνολο των εκφάνσεων της ζωής σε έναν τόπο. Ο ίδιος ο πολιτισμός και η δημιουργικότητα δίνουν δουλειά σε ανθρώπους, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και συμπεριφερόμαστε στους άλλους, καθορίζει την εικόνα, άρα και την ελκυστικότητα ενός τόπου. Μη θεωρηθεί όμως ότι η αιτιότητα είναι μονόπλευρη· όπως επηρεάζει τις υπόλοιπες εκφάνσεις της ζωής στην πόλη, έτσι και επηρεάζεται από αυτές. Αν, τώρα, αποδεχτούμε ότι η ανάπτυξη ξεπερνά τον στενό ορισμό των εισοδημάτων (χωρίς, φυσικά να μπορεί να αγνοήσει αυτή τη διάσταση), είναι εμφανές το πώς ο πολιτισμός μπορεί να την επηρεάσει. Στη διατύπωση της στρατηγικής μας που θα αφορά τους πολιτιστικούς και δημιουργικούς τομείς της πόλης αυτές οι αλληλεξαρτήσεις δεν μπορεί να μην λαμβάνονται υπόψιν. Ωστόσο, μια πολιτιστική στρατηγική οφείλει να εστιάσει στην περιγραφή παρεμβάσεων, δομών και προγραμμάτων για την ανάπτυξη των ΠΔΤ, προτείνοντας με σαφή τρόπο και ένα προτεινόμενο σύστημα διακυβέρνησης και αξιολόγησης προς όφελος της πόλης και των επισκεπτών της.
-Ο δήμος Βέροιας έχει υποχρέωση – δέσμευση να εφαρμόσει αναπτυξιακό πλάνο βασισμένο στα αποτελέσματα της διαδικασίας και της μελέτης για τη διεκδίκηση του τίτλου της ΠΠΕ; Θα μπορεί να λειτουργήσει ως αξιόπιστος μπούσουλας για το μέλλον;
Η δέσμευση του Δήμου δεν αφορά απλώς μια πολιτιστική χρονιά, αλλά μια στρατηγική ευθυγράμμιση με τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες της πόλης, η οποία, αν σχεδιαστεί μεθοδικά, διασφαλίζει μακροχρόνια αξία. Η επιτυχία εξαρτάται από το αν η πόλη αντιληφθεί την πολυπλοκότητα του εγχειρήματος και ακολουθήσει με συνέπεια τον προτεινόμενο οδικό χάρτη. Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως η Βέροια, παρά τις όποιες ανησυχίες και επιφυλάξεις, λαμβάνοντας την απόφαση κατάρτισης μιας τέτοιας στρατηγικής, θα είναι σύντομα η πρώτη, ή μια από τις πρώτες, ελληνικές πόλεις που θα έχουν κάνει αυτό το σημαντικό βήμα με δική τους πρωτοβουλία και δυνάμεις.
-Σε ποιο βαθμό μπορεί να συμβάλει η ενότητα της τοπικής κοινωνίας και η συνεργασία των φορέων;
Η ενότητα της τοπικής κοινωνίας και η συνεργασία των φορέων αποτελούν δομική προϋπόθεση για μια αυθεντική και βιώσιμη πολιτιστική πολιτική. Μέσα από ένα συλλογικό αφήγημα, αναδεικνύονται οι πραγματικές ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και αξιοποιείται το άυλο τοπικό κεφάλαιο και οι πόροι. Η συμμετοχικότητα διασφαλίζει κοινωνική νομιμοποίηση, ενώ οι συνέργειες αποτρέπουν τον κατακερματισμό, επιτυγχάνοντας οικονομίες κλίμακας. Παράλληλα, ενισχύεται η κοινωνική συνοχή μέσω της διαχείρισης της διαφορετικότητας. Για την επιτυχία του εγχειρήματος, απαιτείται θεσμική υποστήριξη, διαφάνεια και συνέχεια, ώστε ο πολιτισμός να λειτουργεί ως σταθερός μοχλός ανάπτυξης. Θεωρώ, λοιπόν, πως η διαδικασία προετοιμασίας της στρατηγικής είναι μια σημαντική ευκαιρία για τη Βέροια. Όπως ήδη ανέφερα, η Βέροια πρωτοπορεί, καθώς η στρατηγική θα είναι ουσιαστικά ιδιοκτησία της! Απαραίτητη, όμως, προϋπόθεση για αυτό είναι η συμμετοχή όλων των θεσμικών φορέων και της κοινωνίας των πολιτών σε έναν διάλογο που θα είναι ειλικρινής και παραγωγικός αναγνωρίζοντας, τόσο τα δυνατά στοιχεία, όσο και τα υπαρκτά προβλήματα της πόλης.
-Πώς θα ωφεληθούν οι επόμενες γενιές από αυτή τη διαδικασία;
Πρέπει να τονιστεί πως οι επόμενες γενιές δεν κληρονομούν μόνο κτίρια και αρχεία — κληρονομούν δομές, αξίες και δεξιότητες. Μια τοπική πολιτιστική στρατηγική με μακροπρόθεσμη σκέψη είναι ουσιαστικά μια επένδυση στον κοινωνικό ιστό του μέλλοντος. Μια στρατηγική θα αποτελέσει κληρονομιά ταυτότητας και ανήκειν για τις επόμενες γενιές. Επιπλέον, αναμένεται να δημιουργήσει αξιοσημείωτο εκπαιδευτικό και δημιουργικό κεφάλαιο, μέσω της δημιουργίας δομών (μόνιμων και προσωρινών) που θα υποστηρίζουν τη νεανική δημιουργικότητα (εκπαιδευτικά προγράμματα, εργαστήρια, χώρους δημιουργίας κλπ). Ίσως το βασικότερο είναι η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και αισθητικής παιδείας, δεξιότητες που είναι δύσκολο να αναπαραχθούν από την τεχνητή νοημοσύνη. Προφανώς, εκτός των ζητημάτων των αξιών και της εκπαίδευσης, ο πολιτισμός είναι και οικονομικός πυλώνας που μπορεί να δημιουργήσει θέσεις εργασίας, να βελτιώσει την εικόνα του αστικού περιβάλλοντος και του τουριστικού προϊόντος. Όλα αυτά μπορεί να συμβάλουν στην ανάσχεση του brain drain. Τέλος, η πολιτιστική στρατηγική μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της κοινωνικής συνοχής και της δημοκρατικής κουλτούρας, στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και την ευεξίας, αλλά και στην ενίσχυση της περιβαλλοντικής συνείδησης. Σε όλα αυτά βασική προϋπόθεση είναι συμμετοχή των ίδιων των νέων στη διαδικασία· αποκτούν νόημα μόνο εφόσον οι νέοι είναι συνδιαμορφωτές και όχι απλοί αποδέκτες.
Σ.Γκ.
