Του Απόστολου Ιωσηφίδη
Ο κατάλογος με τις ονομασίες τοποθεσιών, οικισμών, κωμοπόλεων, δήμων και κοινοτήτων, του ελληνικού (και, φυσικά, όχι μόνον του ελληνικού!) Κράτους, αποτελεί ένα, περιοδικώς επαναχαρασσόμενο, παλίμψηστο, με τις μετονομασίες θέσεων και περιοχών, πόλεων και χωριών, να αχρηστεύουν, κατά καιρούς, γεωγραφικούς χάρτες, δαφνοστεφανωμένες επιγραφές και εμβληματικές σφραγίδες, να ακυρώνουν μεγαλοπρεπείς τίτλους (κτηθέντες, με κόπους και θυσίες, στον εκλογικό στίβο!), και να διαγράφουν ηρωικές σελίδες και ένδοξα κεφάλαια της τοπικής ιστορίας, ανοίγοντας ταυτόχρονα νέα, λαμπρά πεδία δόξης διοικητικής και αυτοδιοικητικής δράσης και προσφοράς.
Και αν, τις περισσότερες φορές, η γενεσιουργός αιτία των μετονομασιών δηλώνεται ρητώς ή ως ευκόλως εννοούμενη παραλείπεται (π.χ. ανάγκη εξελληνισμού τοπωνυμίων, ανάσυρση -ως ένδειξη προγονολατρείας- αρχαιότερων ονομασιών, μεταφύτευση -προς παραμυθίαν- ονομάτων απολεσθεισών πατρώων γαιών, απόδοση τιμής σε πρόσωπα ή γεγονότα, εφαρμογή επώνυμων προγραμμάτων ανακυττάρωσης της αυτοδιοίκησης, κ.ο.κ.), άγνωστη, ως arcana imperii, παραμένει η αιτιολογία της επιλογής των συγκεκριμένων ονομάτων για τις αντίστοιχες θέσεις και περιοχές, καθώς, συνηθέστατα, ουδεμία σχετική μνεία περιέχεται στα πρακτικά των ποικίλων, ανά την Χώρα, επιτροπών, που εισηγήθηκαν τα νέα ονόματα[1].
Μια, όμως, μετονομασία έχει το μοναδικό προνόμιο να οφείλεται σε ειδική «βασιλική διαταγή» (ή μάλλον «παρεξήγηση»): είναι αυτή του Δήμου Οινεώνος[2] της Επαρχίας Δωρίδος, που το 1886, μετονομάσθηκε «Δῆμος Εὐπαλίου».
Ο Δήμος Οινεώνος ιδρύθηκε[3] με το οθωνικό βασιλικό διάταγμα της 20-04-1835 «Περί σχηματισμοῦ τῶν δήμων τοῦ νομοῦ Λοκρίδος καὶ Φωκίδος» [το οποίο, όπως και πολλά άλλα της ίδιας βρεφικής ηλικίας της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, δεν δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, απόκειται όμως στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (Οθωνικό Αρχείο του Υπουργείου Εσωτερικών)], και ενάμιση χρόνο αργότερα, με το διάταγμα της 30-10-1836 «Περὶ ὀργανισμοῦ τῶν δήμων τῆς ὑποδιοικήσεως Δωρίδος», ΦΕΚ 63/05-11-1836, συγχωνεύθηκε στον δήμο Ποτιδανείας:
«Ὄθων
Ἐλέῳ Θεοῦ
Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος
ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάττομεν τὰ ἐφεξῆς
Οἱ ἔνδεκα δῆμοι τῆς ὑποδιοικήσεως Δωρίδος θέλουν συγχωνευθῇ εἰς τέσσαρας, σχηματιζόμενοι ὡς ἀκολούθως• […] 3) Ὁ δῆμος Ποτιδάνεια (ἄνω Παλαιοχῶρι) σχηματίζεται ἀπὸ τοὺς μέχρι τοῦδε δύο δήμους Ποτιδανείας και Οἰνεῶνος, […]».
Ο Δήμος Οινεώνος (με την αρχαία ονομασία του) αναβίωσε, λίγα χρόνια αργότερα, με το Διάταγμα της 16-12-1869 «Περὶ μετασχηματισμοῦ δήμων τινῶν τῆς ἐπαρχίας Δωρίδος», ΦΕΚ 57/31-12-1869: «[…] Οἱ μέχρι τοῦδε δῆμοι Ποτιδανείας, Αἰγιτίου καὶ Κροκυλίου τῆς Ἐπαρχίας Δωρίδος, μετασχηματίζονται εἰς ἓξ δήμους, τοὺς ἑξῆς: […] β) τὸν δῆμον Οἰνεῶνος, δευτέρας τάξεως[4], ἔχοντα πληθυσμὸν 2.371 {και 17, συνολικά, οικισμούς}, καὶ πρωτεύουσαν τὴν κωμόπολιν “Κλιμάκια” […]».
Αμέσως, μετά, ο Χαράλαμπος Κουτζουμπάνης εκλέγεται, το 1870[5], δήμαρχος του επανασυσταθέντος Δήμου, και επανεκλέγεται το 1874[6] και το 1879[7], έως ότου παύεται «δι᾿ ἀσύγγνωστον ἀμέλειαν καὶ μεγάλην ἀκηδίαν κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου»[8].
Ο (εκλεγείς το 1883[9], «δραστήριος και αξιέπαινος»[10]) διάδοχός του Γεώργιος Σεπεντίτσης πρέπει να είναι ο δήμαρχος, του οποίου η επεισοδιακή συνάντηση με τον Βασιλέα Γεώργιο τον Α’, προκάλεσε την μετονομασία του Δήμου του:
«Νόστιμον συμβὰν ἐν τοῖς ἀνακτόροις
Ὁ Βασιλεὺς κατὰ τὴν ὥραν τοῦ χοροῦ {στον οποίο ήταν καλεσμένοι όλοι οι Δήμαρχοι της τότε Ελλάδος} διῄρχετο πρὸ ἐκτεταμένης σειρᾶς κυριῶν καὶ κυρίων ἱσταμένων πρὸ αὐτοῦ μετὰ σεβασμοῦ. Εἰς τοὺς περισσοτέρους ἀπηύθυνεν ἐνίοτε ἐρωτήσεις διαφόρους.
Τὴν προσοχήν του αἴφνης ἀπέσπασεν ἄτομον πολὺ περιέργου ἐξωτερικοῦ.
― Τὶ εἶναι αὐτὸς ὁ κύριος; ἐρωτᾷ τὸν πλησίον του.
― Δήμαρχος τρίτης τάξεως, Μεγαλειότατε.
― Τὶ Δήμαρχος;
― Ἆ! Οἰνεῶνος, ἀποκρίνεται περιφρονητικῶς ὁ ἐρωτώμενος, ὅστις ἐτύγχανε νὰ εἶναι δήμαρχος δευτέρας τάξεως.
― Μὲ συγχωρεῖτε, λέγει ὁ βασιλεύς, ὠχριῶν ἐκ θυμοῦ. Πῶς εἴπατε;
― Οἰνεῶνος.
― Εἶνε ὄνος;
― Μάλιστα, Μεγαλειότατε.
― Πολὺ τολμηρὸς ἀστεϊσμός, κύριε!
― Ὁμιλῶ σπουδάζων, Μεγαλειότατε.
― Τόσῳ τὸ χειρότερον, φίλε μου, τόσῳ τὸ χειρότερον, λέγει ο βασιλεύς.
Μετ᾿ ὀλίγον ὅμως ἐπενέβησαν οἱ παριστάμενοι διορθώσαντες τὴν παρεξήγησιν και ὁ βασιλεὺς ἐγέλασε διὰ τοῦτο πολύ, περισσότερον ἀφ᾿ ὅσον ὑπέθετεν ὁ δήμαρχος τῆς 2ας τάξεως.»
«Σημαία», 04-12-1886.
Η «Σημαία»[11] υπενθυμίζει στους αναγνώστες της επεισόδιο, το οποίο πρέπει να είχε διαδραματισθεί τουλάχιστον ένα χρόνο νωρίτερα[12] , καθώς το διάταγμα της 31-01-1886 «Περὶ μετονομασίας τοῦ δήμου Οἰνεῶνος», ΦΕΚ Α’ 35/06-02-1886, αρκετούς μήνες πριν είχε εκδοθεί και δημοσιευθεί…
«Γεώργιος Α’
Βασιλεὺς των Ελλήνων
Προτάσει τοῦ Ἡμετέρου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ, ἐγκρίνομεν, ἵνα κατὰ τὴν διὰ τοῦ ἀπὸ 24 Ὀκτωβρίου π.ἔ. ὑπό στοιχ. ΙS’ ψηφίσματος τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου τοῦ δήμου Οἰνεῶνος ὑποβληθεῖσαν αἴτησιν καὶ κατὰ τὴν γνωμοδότησιν τοῦ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως γενικοῦ ἐφόρου τῶν ἀρχαιοτήτων, μετονομασθῇ ὁ δῆμος Οἰνεῶνος “δῆμος Εὐπαλίου”.»
…και είχε, δια του τύπου, ανακοινωθεί:
«Διὰ Β.Δ. ἀγγέλλεται ὅτι ὁ δήμος Οἰνεῶνος μετωνομάσθη δῆμος Εὐπαλίου. Φανταζόμεθα τὴν ἀνακούφισιν, ἣν θὰ αἰσθάνεται ὁ δήμαρχός του μὴ ἀκούων πλέον διαρκῶς λεγόμενον περὶ αὐτοῦ: Ὁ δήμαρχος Οἰνεῶνος.»
«Άστυ», 02-09-1886.
Το περιστατικό (ενταγμένο σε τοπικές, ανεκδοτολογικού χαρακτήρα, διηγήσεις, ή σε υποσημειώσεις της διοικητικής μυθολογίας) αναδυόταν, σποραδικά (ιδίως μέχρι την εκπνοή του μεσοπολέμου), σε επετειακές ή αφιερωματικές στήλες εφημερίδων και περιοδικών, οι οποίες όμως είτε αναπαρήγαγαν την εσφαλμένη μετονομασία (: Δήμος Οινούντος, αντί Δήμος Ευπαλίου) που είχε καθιερώσει ο «Ραμπαγᾶς» («Ἐλεύθερος Λόγος», 08-04-1927), είτε αυθαιρέτως τοποθετούσαν τον Δήμο Οινεώνος στην Αργολίδα («Μπουκέτο», 22-11-1925) ή στην Αρκαδία («Δημοκράτης», 14-08-1935).
Την πιστότερη αναμετάδοση επιχείρησε παλιός αυλικός του Γεωργίου, στα δια του τύπου απομνημονεύματά του:
«1883-1897 Ὁ Βασιλεὺς διασκεδάζει
(Μία περιπετειώδης δεκαπενταετία τοῦ Γεωργίου Α’)
(Ἀπὸ τὰ ἀπομνημονεύματα ἑνὸς αὐλικοῦ)
«[…] Ὅ,τι πρὸ παντὸς ὁ Γεώργιος Α’ δὲν ἠνείχετο ἦτο τὸ ἀγροῖκον, ἰδίως, τῶν Δημάρχων τῆς Ἑλλάδος, οἱ τρόποι τῶν ὁποίων ἐφαίνοντο ἐντελῶς ἄξεστοι διὰ τὸν Βασιλέα.
Ἡ φυσικὴ ὅμως συμπεριφορὰ τῶν ἁγνῶν αὐτῶν Ἑλλήνων, ἀφελὴς ἐν τῇ εἰλικρινείᾳ της, ἔπρεπε μᾶλλον νὰ ἐκτιμηθῇ ὑπὸ τοῦ ἄνακτος.
Πολλὰ ἐπεισόδια ἀναφέρουν τὰς μεταξὺ τοῦ Γεωργίου Α’ καὶ τῶν Δημάρχων παρεξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἐκ προθέσεως μᾶλλον ὁ Βασιλεὺς προεκάλει.
Ἐγὼ ὁ ἴδιος παριστάμην πρὸ τοῦ κάτωθι συμβάντος, τὸ ὁποῖον ἐνθυμοῦμαι ζωηρότατα.
-ακολουθεί, με μικρές λεκτικές διαφοροποιήσεις, η περιγραφή που παρέθεσε, ήδη από το 1886, η «Σημαία», – και καταλήγει:-
Μετ᾿ ὀλίγον ὅμως ἐπενέβησαν οἱ παριστάμενοι διορθώσαντες τὴν παρεξήγησιν καὶ ὁ Γεώργιος ἤρχισε νὰ γελᾷ μὲ θόρυβον διὰ νὰ πείσῃ δῆθεν ὅλους, ὅτι πράγματι εἶχε παρανοήσει τοὺς λόγους των.
Τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο ἔφθασε καὶ μέχρι τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ὁποῖος προεκάλεσε Β.Δ. διὰ τοῦ ὁποίου ὁ δῆμος Οἰνεῶνος μετῳνομάζετο εἰς δῆμον Οἰνοῦντος.
Πολλὰ τότε σχόλια ἐδημοσιεύθησαν εἰς τὰς εφημερίδας, ὁ δὲ Γεώργιος Α’ δὲν εἶχε βέβαια λόγους νὰ εἶναι εὐχαριστημένος ἀπὸ τὰς ἐκδηλώσεις πνεύματος, τὰς ὁποίας ἔκαμαν εἰς βάρος του οἱ δημοσιογράφοι τῆς ἐποχῆς. […]»
«Ἐλεύθερος Λόγος», 08-04-1927.
Πάντως, ακόμη και αν υποτεθεί πως ο «Γεώργιος Α’ δὲν εἶχε λόγους νὰ εἶναι εὐχαριστημένος», οπωσδήποτε θα είχε λόγους να είναι ευχαριστημένος ο εκάστοτε δήμαρχος της ιστορικής πολίχνης…
[1] Σπανιότατη εξαίρεση αποτελούν τα πρακτικά αντίστοιχης επιτροπής του Νομού Θεσσαλονίκης, της δεκαετίας του 1960, που ευτύχησε να έχει γραμματέα τον φιλόλογο καθηγητή και συγγραφέα Γιώργο Ιωάννου, ο οποίος φρόντισε να παραθέσει δίπλα σε κάθε προτεινόμενη νέα ονομασία και μια «αιτιολογική» σημείωση.
[2] Η πολίχνη Οινεών μνημονεύεται από τον Θουκυδίδη, στο τρίτο βιβλίο της «Ξυγγραφῆ,» του ως ορμητήριο του Αθηναίου στρατηγού Δημοσθένη κατά τις πολεμικές του επιχειρήσεις στην Δυτική Ελλάδα (Λοκρίδα, Δωρίδα, Αιτωλία): «ὡρμᾶτο δὲ ἐξ Οἰνεῶνος τῆς Λοκρίδος οἱ δὲ Ὀζόλαι οὗτοι Λοκροὶ ξύμμαχοι ἦσαν, καὶ ἔδει αὐτοὺς πανστρατιᾷ ἀπαντῆσαι τοῖς Ἀθηναίοις ἐς τὴν μεσόγειαν• ὄντες γὰρ ὅμοροι τοῖς Αἰτωλοῖς καὶ ὁμόσκευοι μεγάλη ὠφελία ἐδόκουν εἶναι ξυστρατεύοντες μάχης τε ἐμπειρίᾳ τῆς ἐκείνων καὶ χωρίων. αὐλισάμενος δὲ τῷ στρατῷ ἐν τοῦ Διὸς τοῦ Νεμείου τῷ ἱερῷ ἐν ᾧ Ἡσίοδος ὁ ποιητὴς λέγεται ὑπὸ τῶν ταύτῃ ἀποθανεῖν χρησθὲν αὐτῷ ἐν Νεμέᾳ τοῦτο παθεῖν» (Θουκυδίδης, Γ, 95-96)• ο μέγας ιστορικός επισημαίνει και την εγγύτητα του Οινεώνος με το ιερό του Νεμείου Διός, όπου βρισκόταν ο τάφος του Ησιόδου, την περιπέτεια της θανάτωσης και ταφής του οποίου παραθέτει εκτενέστερα ο Πλούταρχος (Περὶ τῶν ἑπτὰ σοφῶν συμπόσιον, Ἠθικά, 162c-162f).
[3] «Κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ σχηματισμοῦ τῶν δήμων διῃρέθη καὶ ἡ ἐπαρχία Δωρίδος εἰς ἔνδεκα δήμους […] Οἰνεῶνος […]. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1836 συνεχωνεύθησαν {εις τέσσαρας}. […]», «ἀπόσπασμα τῆς κατὰ τὸ 1849 γραφείσης διοικητικῆς ἐκθέσεως τοῦ Κ. Ἐπάρχου Δωρίδος», «Νέα Πανδώρα», 15-03-1854.
[4] Νόμος «Περὶ συστάσεως τῶν Δήμων» της 27 Δεκ. (8 Ιαν. 1834) 1833, ΦΕΚ Α΄ 3/10(22)-01-1834, ἄρθρον 7 «Οἱ Δῆμοι διαιροῦνται κατὰ τὴν πληθὺν τῶν κατοίκων εἰς τρεῖς τάξεις: α΄ τάξις Δῆμοι μὲ δέκα τοὐλάχιστον χιλιάδας κατοίκων• β΄ τάξις Δῆμοι μὲ δύο τοὐλάχιστον χιλιάδας κατοίκων• γ΄ τάξις Δῆμοι μὲ ὀλιγωτέρας τῶν δύο χιλιάδων κατοίκων.»
[5] «Ἀλήθεια», 23-03-1870• «Πρωϊνὸς Κῆρυξ», 21-03-1870.
[6] «Ἐφημερίς τῶν Συζητήσεων», 10-01-1874• «Ἑλληνικὸς Λαός», 12-01-1874.
[7] «Παλιγγενεσία», 12-04-1879• «Πρωΐα», 12-04-1879.
[8] «Διὰ Β.Δ. τῆς 17 Μαρτίου ἐ.ἔ. ἐπαύθη ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ δημάρχου τοῦ δήμου Οἰνεῶνος ὁ Χαράλ. Κουτζουμπάνης, δι᾿ ἀσύγγνωστον ἀμέλειαν καὶ μεγάλην ἀκηδίαν κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου περὶ τῆς εἰς τὰ στρατιωτικῆς ἀσκήσεως τῶν ἀγόντων ἡλικίαν 22-24 ἐτῶν.», ΦΕΚ 40/29-07-1879.
[9] «Ἐθνικὸν Πνεῦμα», 05-07-1883• «Σφαῖρα», 05-07-1883• «Ὥρα», 05-07-1883.
[10] Αποκάλυψη λαθρεμπορίας άλατος «παρὰ τοῦ ἀξιεπαίνου καὶ δραστηρίου δημάρχου τοῦ δήμου Οἰνεῶνος κ. Γεωρ. Σεπεντζῆ […]», «Νέα Ἐφημερίς», 20-08-1887.
[11] Το δημοσίευμα της «Σημαίας» αναδημοσιεύθηκε αυτούσιο στον «Ραμπαγᾶ», που προσέθεσε ακροτελεύτιο σχόλιο, του οποίου η εσφαλμένη, περί της νέας ονομασίας του Δήμου, αναφορά ευτύχησε να αναπαραχθεί σε αρκετές μεταγενέστερες έντυπες περιγραφές του «ἐν τοῖς ἀνακτόροις» συμβάντος:
«Νομίζομεν ὅτι ὁ δῆμος Οἰνεῶνος μετωνομάσθη, διὰ βασιλικοῦ διατάγματος, δῆμος Οἰνοῦντος καὶ ἂν ἔχῃ οὕτω τὸ καλαμπούρι περιπίπτει εἰς ἀχρηστίαν, ὡς πεπαλαιωμένον σαμάρι.», «Ραμπαγᾶς», 07-12-1886.
[12] Και πάντως όχι, όπως υποθέτουν η «Ἠὼς» και η «Διάπλασις τῶν Παίδων» (11-05-1929), κατά τις τελετές ενηλικίωσης του (τότε) Διαδόχου Κωνσταντίνου, οι οποίες έλαβαν χώρα την 1η Δεκεμβρίου 1886 (δηλαδή δέκα μήνες μετά την μετονομασία του Δήμου Οινεώνος).
