Του Ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
Δόγμα βασικό της χριστιανικής θρησκείας, φίλοι αναγνώστες, είναι η ύπαρξη και η αθανασία της ψυχής στον άνθρωπο. Αυτό το στοιχείο αποτελεί την ειδική διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα ζώα, που έχουν ίσως κοινές με αυτόν με ορισμένες φυσικές ή βιολογικές ομοιότητες. Ωστόσο, κατά διαστήματα ακούστηκαν και ίσως ακούγονται ακόμη σε ορισμένους κύκλους, απόψεις που αμφισβητούν την ύπαρξη του παράγοντα «ψυχή» στον άνθρωπο. Έτσι, γεννήθηκε ένα πρόβλημα που αξίζει να προσελκύσει σήμερα την προσοχή μας.
Τις βασικές αντιρρήσεις για την «επιστημονική» κάλυψη του κινήματος εναντίον της ύπαρξης ψυχής στον άνθρωπο, εμορφοποίησε στον 19ο αιώνα ο υλισμός. Προσπάθησε να παρουσιάσει ως πορίσματα δήθεν της επιστήμης την ανυπαρξία της ψυχής και την άρνηση του πνευματικού παράγοντα στον άνθρωπο, δίνοντάς συγχρόνως εξηγήσεις σε διάφορα ψυχικά φαινόμενα με καθαρά υλιστικά δεδομένα. Τα κηρύγματα του υλισμού, έτσι όπως παρουσιάστηκαν τότε, παρέσυραν πολλούς στην παραδοχή τους, σε σημείο που ο 19ος αιώνας χαρακτηρίσθηκε ως αιώνας του υλισμού και της άρνησης, που ως αντιπνευματικό κίνημα χρεοκόπησε στο πρώτο κιόλας ήμισυ του 20ου αιώνα.
Ανεξάρτητα, όμως, προς την ιστορική εξέλιξη του θέματος, το πρόβλημα της ψυχής και σήμερα απασχολεί πολλούς, που θέλουν να έχουν μια σαφή οπωσδήποτε εικόνα του. Βέβαια, η χριστιανική αντίληψη πάνω στο θέμα τούτο είναι πολύ σαφής. Δέχεται, όχι μόνο την ύπαρξη της ψυχής, αλλά διακηρύσσει και την ανεκτίμητη αξία της εν σύγκριση προς όλα τα άλλα στοιχεία που περιβάλλουν τον άνθρωπο. Κατά την αντίληψη αυτή, ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική οντότητα. Το σώμα είναι το εξωτερικό περίβλημα, που περικλύει τον κυρίως άνθρωπο, που είναι η ψυχή. Αυτή είναι η κινούσα δύναμη. Αυτή σκέπτεται, αισθάνεται, μεγαλουργεί. Το σώμα είναι το εκτελεστικό όργανο των εντολών της. Είναι εργαλείο που εξωτερικεύει τα σκιρτήματά της. Υπάρχει, όπως γίνεται φανερό, μια στενή σχέση ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα. Το σώμα είναι στην υπηρεσία της ψυχής. Χωρίς ψυχή το σώμα είναι άχρηστο. Χωρίς σώμα η ψυχή είναι ανέκφραστη. Κάποτε, όμως, θα χωριστεί η ψυχή από το σώμα. Η μεταξύ τους σχέση θα διασπαστεί. Το σώμα θα διαλυθεί ενώ η ψυχή θα ζήσει αιώνια. Επιγραμματικά αποδίδει την αλήθεια αυτή ο Μ. Βασίλειος, τονίζοντας πως «η σαρξ από της γης, η ψυχή ουρανία».
Και αυτά μεν λέει η θρησκεία. Τι θα μπορούσε άραγε να πει σχετικά και η επιστήμη; Το ζήτημα παρουσιάζει αρνητικά το ενδιαφέρον, γιατί με το στόμα της επιστήμης μιλούσαν οι υλιστές. Έτσι, οι υποστηρικτές της ψυχής αναγκάστηκαν να καταφύγουν και αυτοί στην επιστήμη, δηλ. στη φυσιολογία, Βιολογία, ψυχολογία, για να θεμελιώσουν και επιστημονικά τις χριστιανικές θέσεις πάνω στο πρόβλημα. Και η επιστήμη μίλησε με ατράνταχτα δεδομένα, που με μαθητική ακρίβεια καταλήγουν όλα στην παραδοχή ενός αοράτου, αλλά πολύ σημαντικού παράγοντα μέσα στον άνθρωπο, που η τυχόν απουσία του αφήνει άλυτα πολλά προβλήματα.
Μερικά παραδείγματα θα πείσουν, νομίζω, και τους πιο δύσπιστους. Το σώμα, όπως είναι γνωστό, αποτελείται από κύτταρα, το ίδιο και ο εγκέφαλος. Τα κύτταρα αυτά μέσα σε ορισμένο χρόνο ανανεώνονται. Δηλαδή χάνονται αυτά και τη θέση τους καταλαμβάνουν άλλα καινούρια. Αν, όπως λένε οι υλιστές, τα ψυχικά φαινόμενα στηρίζονται πάνω στα κύττταρα, τότε πώς εξηγείται το γεγονός, ότι παρ΄όλη την αλλοίωση και την ανανέωση των κυττάρων, παραμένει αμετάβλητη η ταυτότητα του εγώ μας; Θα έπρεπε και αυτή να μεταβάλλεται κάθε τόσο.
Οι υλιστές λένε πως όλα τα ψυχικά μας φαινόμενα λειτουργούν με τους νόμους της φυσιολογίας. Αυτό σημαίνει πως όταν π.χ. ένας ήχος κρούσει το ακουστικό μας τύμπανο, εμείς πρέπει να ακούσουμε τον ήχο. Καλώς. Αλλά συμβαίνει πολλές φορές να υπάρχει ήχος και εμείς να μην τον ακούμε αν και κρούει τα τύμπανά μας. Γιατί; Γιατί απλούστατα δεν τον προσέξαμε, είχαμε αλλού την προσοχή μας. Πώς λοιπόν, θα εξηγηθεί το φαινόμενο αν όχι με την παραδοχή του αρχαίου ρητού «νους ορά και νους ακούει;»
Αν όλες τις εκδηλώσεις μας υπαγορεύουν, όπως λένε οι υλιστές, φυσιολογικά φαινόμενα, τότε γιατί το ψυχικό φαινόμενο του θυμού, κοκκινίζει τα μάγουλα, γιατί το ψυχικό φαινόμενο της λύπης με κάνει να κλαίω, γιατί το ψυχικό φαινόμενο της χαράς με σηκώνει από το κρεβάτι του πόνου; Είναι άραγε ξένα προς τον ψυχικό μας κόσμο τα φαινόμενα της αισιοδοξίας, της κατάθλιψης, της χαράς και της λύπης; Και ο κόσμος των συναισθημάτων μας, δηλ. η αγάπη, το μίσος, η ευγνωμοσύνη, όλα αυτά είναι αποτελέσματα ζυμώσεων χημικών και ιστολογικής ή κυτταρικής επεξεργασίας;
Αν ναι, τότε θα ήταν ίσως εύκολο με ειδικά χάπια, να γίνεται ο βάρβαρος ιππότης και ο δειλός γενναίος. Γι’ αυτό ο μεγάλος σύγχρονος ψυχολόγος Γιούγκ διεκήρυσσε πως η ιατρική δεν μπορεί να αρνηθεί την υπόστασή του «ψυχικού παράγοντα, χωρίς να ξεφύγει από τα όρια της εντιμότητας».
Είναι, φανερό, φίλοι αναγνώστες, πως όχι μόνο ο λόγος του Θεού, αλλά και της επιστήμης η μαρτυρία οδηγεί αναπόφευκτα στην παραδοχή της ύπαρξης ψυχής μέσα μας.
