Του Απόστολου Ιωσηφίδη
«Ἰατρεύσαμεν τὴν Βαβυλῶνα καὶ οὐκ ἰάθη»[1]
«Το Σιπόλιε δεν υπάρχει πια, δεν υπάρχει εδώ και πολύν
καιρό. Σήμερα σχηματίζει μαζί με πολλές γειτονικές
κοινότητες μια μεγαλύτερη ενότητα. Αυτή είναι, όπως
ξέρουμε, η επιταγή των καιρών. Οι άνθρωποι δεν
μπορούν να μείνουν μόνοι τους. Ενώνονται σε ομάδες
χωρίς νόημα• κι ούτε τα χωριά μπορούν να μείνουν
μόνα τους. Γεννιούνται έτσι παράλογες ενότητες.»[2]
Η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την συγκρότηση τέταρτου (“μετακαλλικρατικού”) Δήμου στην Ημαθία [με απόσπαση δύο Δημοτικών Ενοτήτων (Βεργίνας, Μακεδονίδος) από τον “καλλικρατικό” ΄Δήμο Βέροιας, και μιας Δημοτικής Ενότητας (Μελίκης) από τον “καλλικρατικό” Δήμο Αλεξάνδρειας] υπαγόρευσε την σύνθεση του παρόντος «χρονικού», που ιχνηλατεί την πορεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, και ιδιαίτερα τους όρους ίδρυσης-αναγνώρισης Δήμων και Κοινοτήτων, και παρακολουθεί την (σε εκτέλεση των εκάστοτε επιλογών και επιταγών της Πολιτείας) μετεξέλιξη των Δήμων στην Ημαθία.
1834. Ο «περί Δήμων» νόμος της Οθωνικής Αντιβασιλείας καταργεί τα προϋπάρχοντα του νεοελληνικού κράτους αυτοδιοικητικά κύτταρα, τις Κοινότητες, και ιδρύει Δήμους.
Μοναδικό κριτήριο ο πληθυσμός: τουλάχιστον 300 κάτοικοι. Με πληθυσμό 850.000 κατ. το νεότευκτο Βασίλειο αποκτά, συνολικά, 457 Δήμους, κατατασσόμενους σε τρείς “τάξεις”:
ν. της 17-12-1833/08-01-1834 «Νόμος Περὶ συστάσεως τῶν Δήμων», ΦΕΚ 3 της 10/22-01-1834,
ἄρθρον 1 ἐδ. α’ «Ὅλον τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος θέλει διαιρεθῇ εἰς Δήμους, ἑκάστου δὲ Δήμου θέλει προσδιορισθῇ ἡ περιοχή»•
ἄρθρον 4 ἐδ. α’ «Πᾶν χωρίον ἔχον τοὐλάχιστον 300 κατοίκους δύναται νὰ σχηματίσῃ Δῆμον μὲ ἰδίαν Δημοτικὴν Ἀρχήν»•
ἄρθρον 7 «Οἱ Δῆμοι διαιροῦνται κατὰ τὴν πληθὺν τῶν κατοίκων εἰς τρεῖς τάξεις: α΄ τάξις: Δῆμοι μὲ δέκα τοὐλάχιστον χιλιάδας κατοίκων• β΄ τάξις: Δῆμοι μὲ δύο τοὐλάχιστον χιλιάδας κατοίκων• γ΄ τάξις: Δῆμοι μὲ ὀλιγωτέρας τῶν δύο χιλιάδων.»
1912. Λίγους μήνες πριν διπλασιαστεί (με τους Βαλκανικούς Πολέμους) η ελληνική επικράτεια, ο “θεμελιώδης” ν. ‚ΔΝΖ’ του Ελευθερίου Βενιζέλου επαναφέρει τις Κοινότητες στο αυτοδιοικητικό προσκήνιο, καθορίζοντας τα υποστατικά τους στοιχεία [: μονιμότητα του συνοικισμού + τουλάχιστον 300 κατ. (με εξαιρέσεις) + δημοτικό σχολείο + (υπό όρους, δυνατότητα εσόδων)]:
ν. ‚ΔΝΖ’(4057)/10-02-1912 «Περὶ συστάσεως δήμων καὶ κοινοτήτων», ΦΕΚ Α’ 58/14-02-1912,
ἄρθρον 1 «Δῆμοι εἶνε: α΄) αἱ πρωτεύουσαι τῶν Νομῶν, β΄) αἱ πόλεις αἱ ἔχουσαι ἄνω τῶν 10.000 κατοίκων»,
ἄρθρον 2 «Πᾶς μόνιμος συνοικισμὸς ἔχων ὑπὲρ τοὺς 300 κατοίκους καὶ σχολεῖον στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀποτελεῖ ἰδίαν Κοινότητα. Ἰδίαν Κοινότητα δύναται νὰ ἀποτελέσῃ καὶ πᾶς συνοικισμὸς ὀλιγωτέρων τῶν 300 κατοίκων, ἐὰν ἔχῃ σχολεῖον, ζητήσωσι δὲ τοῦτο τὸ ἥμισυ τῶν ἐκλογέων κατοίκων. Συνοικισμοὶ στερούμενοι σχολείου στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀποτελοῦσιν, ἀνεξαρτήτως ἀριθμοῦ κατοίκων, ἰδίαν κοινότητα, ἐὰν κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου τούτου τυγχάνωσιν ἕδραι δήμων ἢ κέκτηνται ἰδίαν κοινοτικὴν περιουσίαν ἀποδίδουσαν ἐτησίαν πρόσοδον ἄνω τῶν 2.000 δραχμῶν, ἀλλ᾿ ἐν τῇ τελευταίᾳ ταύτῃ περιπτώσει δέον νὰ ζητήσωσι τοῦτο τὸ ἥμισυ τῶν ἐκλογέων κατοίκων. […]»
1912. Αμέσως μετά την απελευθέρωση της Μακεδονίας, ο Αντιπρόσωπος της Κυβερνήσεως (Βεροιεύς) Κωνσταντίνος Ρακτιβάν, με την 587 «οργανική εγκύκλιο» (διαταγή) «Περὶ καθορισμοῦ τῶν διοικητικῶν περιφερειῶν τῆς Μακεδονίας», διατηρεί την υπάρχουσα διοικητική διαίρεση και μετατρέπει τους προϋφιστάμενους οθωμανικούς καζάδες (επαρχίες) σε Υποδιοικήσεις.
«Ἀριθ. Πρωτ. 587
Ἐν Θεσσαλονίκῃ τῇ 26ῃ Νοεμβρίου 1912
Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος
Ὁ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς
ὡς Ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως
Πρὸς τὰς Ἀνωτέρας Πολιτικὰς καὶ Στρατιωτικὰς Ἀρχὰς
Διατηρήσαντες κατὰ τὸ ἐφικτὸν τὴν προϋπάρχουσαν διοικητικὴν διαίρεσιν τῶν καταληφθεισῶν χωρῶν, ἀλλὰ καὶ λαβόντες ὑπ ὄψιν τὰς λοιπὰς συνθήκας ὑφ᾿ἃς διατελεῖ ἡ καταληφθεῖσα ἔκτασις, ὡρίσαμεν τὰς διοικητικὰς περιφερείας Μακεδονίας ὡς ἑξῆς:
α΄) Εἰς τὸν νομὸν Θεσσαλονίκης ὑπάγονται οἱ πρώην τουρκικοὶ καζάδες Θεσσαλονίκης, Βερροίας, Γιαννιτσῶν, Ἐδέσσης, Καρατσόβας, Λαγκαδᾶ, Κασσάνδρας, Αἰκατερίνης καὶ Ἁγίου Ὅρους. […]
Ὁ Ὑπουργός
Κ. Δ. Ρακτιβὰν»[3]
1914. Η ισχύς των ν. ‚ΔΝΖ′ κλπ. επεκτείνεται στις Νέες Χώρες:
ν. 293/27-06-1914 «Περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἰσχύος τῶν ‚ΔΝΖ′ καὶ ‚ΔΡΙΖ′ τοῦ 1912 νόμων “περὶ συστάσεως δήμων καὶ κοινοτήτων” εἰς τὰς νέας χώρας», ΦΕΚ Α′ 278/30-09-1914•
β.δ. της 31-10-1914 «Περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἰσχύος τῶν νόμων ‚ΔΝΖ′ τῆς 10ης Φεβρουαρίου 1912 κλπ εἰς τὰς περιφερείας τῶν Γεν.{ικών} Διοικήσεων Μακεδονίας, Ἠπείρου καὶ νήσων τοῦ Αἰγαίου», ΦΕΚ Α′ 316/06-11-1914.
1914. Οργανώνεται η διοίκηση των Νέων Χωρών:
ν. 524/24-12-1914 «Περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως καὶ διοικήσεως τῶν νέων χωρῶν», ΦΕΚ Α’ 404/31-12-1914,
ἄρθρον 13 ἐδ. α’ «Οἱ νομοὶ εἰς οὓς θὰ διαιρεθῶσιν αἱ νέαι χῶραι δὲν δύνανται νὰ εἶνε πλείονες τῶν πέντε ἐν Μακεδονίᾳ, πέντε ἐν Κρήτῃ καὶ τριῶν ἐν ταῖς νήσοις.»
1915. Η Υποδιοίκηση Βερροίας αποτελεί τμήμα του (συγκροτηθέντος και ενταχθέντος στην διοικητική διοικητική διαίρεση του ενιαίου Κράτους[4]) Νομού Θεσσαλονίκης:
β.δ. της 31-03-1915 «Περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τῶν νέων χωρῶν», ΦΕΚ Α’ 120/01-04-1915, «Ἡ Μακεδονία διαιρεῖται εἰς πέντε νομούς: 1) Εἰς τὸν νομὸν Θεσσαλονίκης, μὲ ἕδραν τὴν Θεσσαλονίκην, […] Ἕκαστος τῶν νομῶν ὑποδιαιρεῖται εἰς ὑποδιοικήσεις, μὲ ὁμώνυμον ἕδραν: 1) Ὁ νομὸς Θεσσαλονίκης υποδιαιρεῖται εἰς τὰς ὑποδιοικήσεις α’) Θεσσαλονίκης, εἰς ἣν ὑπάγονται αἱ τέως ὑποδιοικήσεις Αἰκατερίνης καὶ Λαγκαδᾶ, β΄) Βερροίας, […]»
1917. Διαμορφώνεται το πλαίσιο για την σύσταση, στις Νέες Χώρες, Δήμων και Κοινοτήτων ως Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης του Ελληνικού Κράτους, αντιγράφοντας ως προς την αναγνώριση Δήμων τον ν. ‚ΔΝΖ’, ενώ ως προς τις Κοινότητες, περιορίζεται στην μονιμότητα του συνοικισμού.
ν. 1051/08-11-1917 «Περὶ συστάσεως καὶ διοικήσεως δήμων καὶ κοινοτήτων ἐν ταῖς Νέαις Χώραις», ΦΕΚ Α’ 259/13-11-1917,
ἄρθρον 2 «Κοινότητα δύναται ν᾿ ἀποτελέσῃ πᾶς μόνιμος συνοικισμός.»
1918. Σε εκτέλεση του ν. 1051/1917 εκδίδεται (με υπογραφές του βασιλέως Αλεξάνδρου και του Υπουργού Εσωτερικών Κωνσταντίνου Ρακτιβάν) το β.δ. της 03-05-1918 «Περὶ συστάσεως δήμων ἐν ταῖς νέαις χώραις», ΦΕΚ Α’ 98/05-05-1918, με το οποίο «Ἀναγνωρίζονται δῆμοι […] Α’) Ἐν τῷ νομῷ Θεσσαλονίκης: 1) Ἡ πόλις Θεσσαλονίκης, πρωτεύουσα τοῦ νομοῦ […] 2) Ἡ πόλις Βερροίας, ἔχουσα ἄνω τῶν 10.000 κατοίκων ὑπὸ τὸ ὄνομα “Δῆμος Βερροίας”[5]. […] 3) Ἡ πόλις Ναούσης, ἔχουσα ἄνω τῶν 10.000 κατοίκων ὑπὸ τὸ ὄνομα “Δῆμος Ναούσης”[6]. […]»[7]
1926. Ο πρώτος Δημοτικός Κώδικας διατηρεί τα ίδια με τον ν. ‚ΔΝΖ’ κριτήρια για την αναγνώριση Δήμων και Κοινοτήτων (άρθρα 1-2), προσθέτει όμως πως μπορούν να αναγνωριστούν ως Κοινότητες και Συνοικισμοί στερούμενοι σχολείου και κοινοτικής περιουσίας, αν έχουν περισσότερους από 400 κατοίκους και το ζητήσουν οι μισοί εκλογείς τους (άρθρο 2 εδ. δ΄).
ν.δ. της 17-09-1926 «Περὶ κωδικοποιήσεως εἰς ἑνιαῖον κείμενον νόμου τῆς νομοθεσίας περὶ δήμων καὶ κοινοτήτων», ΦΕΚ Α’ 316/18-09-1926.
1927. Η Υποδιοίκηση Βεροίας του Νομού Θεσσαλονίκης μετονομάζεται Επαρχία Βεροίας.
ν.δ. της 13-11-1927 «Περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 17 Σεπτεμβρίου 1926 Ν.Δ. “περὶ μετονομασίας συνοικισμῶν, πόλεων ἢ κωμῶν”», ΦΕΚ Α’ 287/13-11-1927,
ἄρθρον 2 «Αἱ Ὑποδιοικήσεις τῶν Νέων Χωρῶν μετονομάζονται Ἐπαρχίαι καὶ οἱ Ὑποδιοικηταὶ Ἔπαρχοι.»
1928. Η «Ημαθία» εμφανίζεται στον χάρτη.
δ. της 01-12-1928 «Περὶ μετονομασίας Γενικῶν Διοικήσεων καὶ ἐπαρχιῶν», ΦΕΚ Α’ 256/05-12-1928,
ἄρθρον 2 περ. 2 «Ἡ ἐπαρχία Βεροίας μετονομάζεται ἐπαρχία Ἠμαθίας».
1936. Νέα Κωδικοποίηση της δημοτικής νομοθεσίας. Η αναγνώριση Δήμων με τις ίδιες, όπως και στους προηγούμενους νόμους, προϋποθέσεις (άρθρο 1)• για την αναγνώριση Κοινοτήτων προστίθεται η (αυτονόητη) προϋπόθεση της έγκρισης από την Διοίκηση.
β.δ. της 17-04-1936 «Περὶ κωδικοποιήσεως εἰς ἑνιαῖον κείμενον νόμου τῆς νομοθεσίας περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων», ΦΕΚ Α’ 320/31-07-1936,
ἄρθρον 2 § 1 «Πᾶς μόνιμος συνοικισμός, ἔχων ὑπὲρ τοὺς 300 μονίμους κατοίκους καὶ σχολεῖον στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως δύναται ν᾿ ἀποτελέσῃ ἰδίαν Κοινότητα, ἐὰν ζητηθῇ τοῦτο ὑπὸ τοῦ ἡμίσεως τῶν ἐκλογέων κατοίκων αὐτοῦ καὶ ἐγκριθῇ ὑπὸ τῆς Διοικήσεως.»
1946. Η Ημαθία προβιβάζεται…
α.ν. 903/05-02-1946 «Περὶ συστάσεως Νομοῦ Ἠμαθίας καὶ Ἐπαρχίας Ναούσης», ΦΕΚ Α’ 35/06-02-1946.
1948. …και αποκτά τον τρίτο Δήμο της…
β.δ. της 09-02-1948 «Περὶ ἀναγνωρίσεως Δήμων», ΦΕΚ Α’ 56/01-03-1948,
ἄρθρον μόνον § 3 «Ἡ Κοινότης Γιδᾶ ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ καὶ τῷ Νομῷ Ἠμαθίας, ἀναγνωρίζεται εἰς Δῆμον, ὑπὸ τὸ ὄνομα “Δῆμος Γιδᾶ”.».
1953. …ο οποίος μετονομάζεται:
β.δ. της 06-01-1953 «Περὶ μετονομασίας συνοικισμῶν, πόλεων, δήμων κλπ», ΦΕΚ Α’ 10/16-01-1953,
ἄρθρον μόνον § 1 «Ἡ πόλις “Γιδᾶ” ἐν τῇ Ἐπαρχίᾳ καὶ τῷ Νομῷ Ἠμαθίας μετονομάζεται “Ἀλεξάνδρεια” ὁ δὲ ὁμώνυμος Δῆμος “Δῆμος Ἀλεξανδρείας”.».
1954. Στον Δημοτικό Κώδικα του 1954 παραμένουν τα ίδια κριτήρια αναγνώρισης Δήμων, αυξάνεται το πληθυσμιακό όριο για την αναγνώριση Κοινοτήτων (500 κάτοικοι), καθώς και ο ελάχιστος απαιτούμενος για την υποβολή αιτήματος αναγνώρισης Κοινποτητας αριθμός κατοίκων (= τα ¾ των εκλογέων κατοίκων, αντί του έως τότε ισχύοντος «ἡμίσεως») και προσδιορίζεται ο όρος «οἰκονομικὴ δυνατότης»:
ν.δ. 2888/30-06-1954 «Περὶ κυρώσεως Δημοτικοῦ καὶ Κοινοτικοῦ Κώδικος», ΦΕΚ Α’ 139/01-07-1954,
ἄρθρον 1 «1. Δῆμοι εἶναι α) αἱ πρωτεύουσαι νομῶν καὶ β) αἱ πόλεις πληθυσμοῦ ἄνω τῶν δέκα χιλιάδων […]»,
ἄρθρον 2 «1. Αὐτοτελὴς συνοικισμὸς ἀπογραφεὶς ὡς τοιοῦτος καὶ ἔχων πληθυσμὸν τοὐλάχιστον πεντακοσίους, σχολεῖον στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ οἰκονομικὴν δυνατότητα δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἰδίαν κοινότητα, ἂν ζητήσουν τοῦτο τὰ τρία τέταρτα τοὐλάχιστον τῶν ἐκλογέων κατοίκων. 2. Ὑπὸ τὸν ὅρον οἰκονομικὴ δυνατότης νοεῖται ἡ ἱκανότης δημιουργίας ἐσόδων ἐπαρκῶν πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν ἐξόδων διοικήσεως, περιλαμβανομένης εἰς ταῦτα τῆς δαπάνης διὰ τὴν μισθοδοσίαν ἑνὸς ὑπαλλήλου-γραμματέως καὶ τὴν ἐκτέλεσιν ἀπαραιτήτων ἔργων κοινῆς ὠφελείας.»
1973. Ο Δημοτικός Κώδικας της δικτατορίας διατηρεί αναλλοίωτους τους όρους για την αναγνώριση Δήμων, απαλείφει την προϋπόθεση λειτουργίας σχολείου για την αναγνώριση Κοινοτήτων, επαναπροσδιορίζει τον όρο «οἰκονομικὴ δυνατότης», και «προνοεί» για την κατάργηση Δήμων (και Κοινοτήτων):
ν.δ. 222/04-10-1973 «Περὶ Δημοτικοῦ καὶ Κοινοτικοῦ Κώδικος», ΦΕΚ Α’ 280/05-10-1973,
ἄρθρον 2 § 1: αναγνώριση Δήμων, όπως οι προηγούμενοι Κώδικες.
ἄρθρον 2 «4.Δῆμος μὴ συγκεντρῶν τὰς προϋποθέσεις τῆς παραγρ. 1 δύναται νὰ ἀναγνωρισθῇ εἰς ἰδίαν κοινότητα. 5. Ἡ ἀναγνώρισις ἢ κατάργησις δήμου ἐνεργεῖται διὰ προεδρικοῦ διατάγματος»,
ἄρθρον 3 «1. Αὐτοτελὴς συνοικισμὸς ἀπογραφεὶς ὡς τοιοῦτος καὶ ἔχων πληθυσμὸν τοὐλάχιστον πεντακοσίους καὶ οἰκονομικὴν δυνατότητα δύναται νὰ ἀναγνωρισθῇ εἰς ἰδίαν κοινότητα, ἐὰν ζητήσουν τοῦτο τὰ τρία τέταρτα τοὐλάχιστον τῶν ἐκλογέων κατοίκων. 2. Ὑπὸ τὸν ὅρον οἰκονομικὴ δυνατότης νοεῖται ἡ ἱκανότης δημιουργίας ἐσόδων τριπλασίων τοὐλάχιστον τῶν ἀπαιτουμένων δαπανῶν διὰ τὴν μισθοδοσίαν ἑνὸς ὑπαλλήλου-γραμματέως καὶ ἑνὸς κλητῆρος, ὑπολογιζομένην ἐπὶ τῷ ἑκάστοτε κατωτάτῳ εἰσαγωγικῷ βαθμῷ. […] 4. Αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 2 παραγρ. 5 {= αναγνώριση ή κατάργηση Δήμου με π.δ.} ἐφαρμόζονται καὶ ἐπὶ κοινοτήτων.»
1980. Ο Δημοτικός & Κοινοτικός Κώδικας (ΔΚΚ) του 1980 διατηρεί απαράλλακτες τις προϋποθέσεις αναγνώρισης Δήμων, ενώ διπλασιάζει το πληθυσμιακό όριο για την αναγνώριση Κοινοτήτων και επαναπροσδιορίζει την «οικονομική δυνατότητα»:
ν. 1065/21-07-1980 «Περὶ κυρώσεως Δημοτικοῦ καὶ Κοινοτικοῦ Κώδικα», ΦΕΚ Α’ 168/24-07-1980,
ἄρθρο 2 «Δῆμοι εἶναι: α) οἱ πρωτεύουσες τῶν νομῶν καὶ β) οἱ πόλεις ποὺ ἔχουν περισσότερους ἀπὸ δέκα χιλιάδες (10.000) κατοίκους.»
ἄρθρο 3 «1. Ἕνας συνοικισμός, ποὺ ἔχει ἀπογραφεῖ ὡς αὐτοτελὴς καὶ ἔχει πληθυσμὸ τοὐλάχιστον χιλίων (1.000) κατοίκων καὶ οἰκονομικὴ δυνατότητα, μπορεῖ ν᾿ ἀποτελέσει ἰδιαίτερη κοινότητα ἂν τὸ ζητήσουν τὰ τρία τέταρτα τοὐλάχιστον τῶν ἐκλογέων κατοίκων του. 2. Οἰκονομικὴ δυνατότητα σημαίνει ἱκανότητα τοῦ συνοικισμοῦ νὰ δημιουργεῖ ἔσοδα, ποὺ ἐπαρκοῦν γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν κάθε εἴδους ἐξόδων διοικήσεως καὶ ὅλων τῶν ὑποχρεωτικῶν δαπανῶν, καθὼς καὶ νὰ ἐκτελεῖ τὰ ἀπαραίτητα ἔργα κοινῆς ὠφελείας.»
1984. Παροχή ιδιαίτερα δελεαστικών κινήτρων για την εθελούσια συνένωση Κοινοτήτων• συγκρότηση γεωγραφικών ενοτήτων για την σύσταση Αναπτυξιακών Συνδέσμων:
ν. 1416/18-02-1984 «Τροποποίηση και συμπλήρωση διατάξεων της δημοτικής και κοινοτικής νομοθεσίας για την ενίσχυση της Αποκέντρωσης και την ενδυνάμωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΦΕΚ Α’ 18/21-02-1984,
άρθρο 12 «Ένωση δήμων και κοινοτήτων.»[8]
άρθρο 23 «Αναπτυξιακοί σύνδεσμοι. 1. Με κοινή απόφαση των Υπουργών Εθνικής Οικονομίας, Εσωτερικών και Χωροταξίας Οικισμού και Περιβάλλοντος, που εκδίδεται με σύμφωνη γνώμη του νομαρχιακού συμβουλίου, μπορούν για αναπτυξιακούς σκοπούς, να προσδιορίζονται γεωγραφικές ενότητες (περιοχές) με βάση τις γεωοικονομικές, κοινωνικές και συγκοινωνιακές συνθήκες. 2. Οι δήμοι και οι κοινότητες, που περιλαμβάνονται σ᾿ αυτήν τη γεωγραφική ενότητα, μπορούν να συνιστούν αναπτυξιακό σύνδεσμο. […]»
Συγκροτήθηκαν, σε εκτέλεση του άρθρου 23, με την έκδοση αντίστοιχων ανά Νομό κοινών υπουργικών αποφάσεων (κ.υ.α.), 573 γεωγραφικές ενότητες σε όλη την Χώρα (δεν εκδόθηκαν κ.υ.α. για τους Νομούς Κιλκίς, Λασιθίου, Σάμου).
1984. Οι «Ανοιχτές Πόλεις» του ΥΧΟΠ (Υπουργείου Χωροταξίας Οικισμού και Περιβάλλοντος) προτείνουν 7 οικιστικές ενότητες για την Ημαθία (3 αστικού τύπου + 4 «ανοιχτές πόλεις»), και για το σύνολο Χώρας 555 οικιστικές ενότητες (53 αστικού τύπου + 502 «ανοιχτές πόλεις»[9].
1986. Οργάνωση της εθελούσιας συνένωσης Κοινοτήτων σε γεωγραφικές ενότητες, χωρίς όμως να καταργηθούν οι προγενέστερες διατάξεις του ν. 1416/1984![10]
ν. 1622/07-07-1986 «Τοπική αυτοδιοίκηση-περιφερειακή ανάπτυξη και δημοκρατικός προγραμματισμός», ΦΕΚ Α’ 92/14-07-1986,
άρθρα 1-2: με προεδρικά διατάγματα προσδιορίζονται ανά Νομό γεωγραφικές ενότητες προς συνένωση Κοινοτήτων και δημιουργία νέων Δήμων στα όρια εκάστης γ.ε.• παροχή κινήτρων με χρονικό ορίζοντα ισχύος τους.
Συγκροτήθηκαν, με έκδοση σειράς προεδρικών διαταγμάτων, 1.151 γεωγραφικές ενότητες σε όλη τη Χώρα (δεν εκδόθηκαν π.δ. για τους Νομούς Ζακύνθου, Ξάνθης, Ροδόπης).
1986. Ο τέταρτος Δήμος της Ημαθίας, – Δήμος Ειρηνούπολης:
π.δ. 259/04-08-1986 «Ένωση των Κοινοτήτων Αγγελοχωρίου, Ζερβοχωρίου και Πολυπλατάνου της Επαρχίας Ναούσης του Νομού Ημαθίας σε δήμο», ΦΕΚ Α’ 123/19-08-1986.
1986. Πέντε μήνες μετά την ψήφιση του ν. 1622 εξειδικεύονται τα κριτήρια προσδιορισμού των γεωγραφικών ενοτήτων:
κ.υ.α. 83050/04-12-1986 «Εξειδίκευση κριτηρίων προσδιορισμού γεωγραφικών περιοχών (ενοτήτων) του πρώτου εδαφίου της παραγράφου 1 του άρθρου 1 του Ν. 1622/1986», ΦΕΚ Β’ 852/08-12-1986,
λαμβάνονται υπόψη και εξειδικεύονται τα ακόλουθα κριτήρια: 1. Επάρκεια πληθυσμού, 2. Λειτουργικότητα των συγκοινωνιακών συνθηκών και προσπελασιμότητα, 3. Οργανικότητα και γεωμορφολογία (φυσικά όρια), 4. Δυνατότητα ανάπτυξης του χώρου και αξιοποίησης των τοπικών ανθρώπινων και φυσικών πόρων, 5. Δυνατότητες παροχής κοινωνικών λειτουργιών και εξυπηρετήσεων, 6. Ύπαρξη πολιτιστικής κοινότητος, 7. Δημογραφικές τάσεις καθώς και διάρθρωση και διαστρωμάτωση του πληθυσμού.
1988. Οι ενότητες του ν. 1622 στην Ημαθία:
π.δ. 341/08-07-1988 «Προσδιορισμός γεωγραφικών περιοχών (ενοτήτων) του Νομού Ημαθίας», ΦΕΚ Α’ 155/19-07-1988,
γεωγραφικές περιοχές (ενότητες) του ν. 1622/1986 για τη δημιουργία νέων Δήμων: ορίζονται 14 περιοχές (ενότητες) + 1 (Δήμος Ειρηνούπολης, που δεν εντάσσεται σε γεωγραφική περιοχή και παραμένει ως έχει).
1990. Δυο χρόνια αργότερα (σε εφαρμογή ενός απρόσμενου πρωθύστερου σχήματος) δημοσιεύονται και οι ενότητες του ν. 1416 της Ημαθίας:
κ.υ.α. 60823/07-06-1990 «Ορισμός γεωγραφικών ενοτήτων στο Νομό Ημαθίας», ΦΕΚ Β’ 380/25-06-1990,
γεωγραφικές ενότητες του ν. 1416 για την σύσταση Αναπτυξιακών Συνδέσμων, ορίζονται 15 γ.ε., ταυτόσημες με τις ενότητες του π.δ. 341/1988.[11]
1994. Μια ακόμη μορφή γεωγραφικών ενοτήτων, τα Συμβούλια Περιοχής, αφορμή για ανασχεδιασμούς, ασκήσεις επί χάρτου, προσομοιώσεις επί κάλπης, και τροφή για φιλοδοξίες:
ν. 2218/09-06-1994 «Ίδρυση νομαρχιακής αυτοδιοίκησης, τροποποίηση διατάξεων για την πρωτοβάθμια αυτοδιοίκηση και την περιφέρεια και άλλες διατάξεις», ΦΕΚ Α’ 90/13-06-1994,
άρθρο 48 «Σε κάθε νομό συνιστώνται σύνδεσμοι των οποίων η εδαφική περιφέρεια καθορίζεται με προεδρικό διάταγμα […] λαμβάνονται υπόψη οι συγκοινωνιακές, πληθυσμιακές και δημογραφικές, γεωγραφικές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές και οικιστικές συνθήκες.»
1994. Ο πέμπτος Δήμος της Ημαθίας: συνένωση, βάσει του ν. 1622, των Κοινοτήτων της 8ης γεωγραφικής ενότητας, – Δήμος Πλατέος.
π.δ. 221/23-08-1994 «Ένωση των Κοινοτήτων Πλατέος, Λιανοβεργίου και Αράχου της Επαρχίας και του Νομού Ημαθίας σε δήμο», ΦΕΚ Α’ 133/30-08-1994.
1994. Ο έκτος Δήμος της Ημαθίας: συνένωση, βάσει του ν. 1416, δυο όμορων Κοινοτήτων, – Δήμος Μελίκης.
π.δ. 256/29-08-1994 «Ένωση των Κοινοτήτων Μελίκης και Νεοκάστρου της Επαρχίας Ημαθίας του Νομού Ημαθίας σε Δήμο», ΦΕΚ Α’ 136/30-08-1994.
1995. Συγκρότηση Συμβουλίων Περιοχής στην Ημαθία:
π.δ. 164/11-05-1995 «Εδαφική περιφέρεια, έδρα και ονομασία των συνδέσμων “συμβούλια περιοχής” του νομού Ημαθίας, άρθρου 48 Ν. 2218/94 (Α’ 90)», ΦΕΚ Α’ 92/23-05-1995,
άρθρο μόνο, ορίζονται 9 (εννέα) συμβούλια περιοχής (έδρες: Βέροια, Ριζώματα, Μελίκη, Αλεξάνδρεια, Πλατύ, Καβάσιλα, Ειρηνούπολη, Κοπανός, Νάουσα).
1997. Οι συνενώσεις επιβάλλονται υποχρεωτικά. Το Πρόγραμμα “Ιωάννης Καποδίστριας” συγκροτεί 11 νέους Δήμους στην Ημαθία, αφήνει μόνο του τον Δήμο Ειρηνούπολης, και καταργεί όλες τις Κοινότητες. Στο σύνολο της Χώρας: 910 Δήμοι + 124 Κοινότητες (= 1.034 ΟΤΑ).
ν. 2539/03-12-1997 «Συγκρότηση της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΦΕΚ Α’ 244/04-12-1997,
άρθρο 1 «Σύσταση των δήμων και των κοινοτήτων. Οι πρωτοβάθμιοι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης συγκροτούνται ανά νομό ως εξής: […] 16. Νομός Ημαθίας. Α. Συνιστώνται οι {«καποδιστριακοί»} δήμοι: Αλεξάνδρειας, Ανθεμίων, Αντιγονιδών, Αποστόλου Παύλου, Βεργίνας, Βέροιας, Δοβρά, Μακεδονίδος, Μελίκης, Νάουσας, Πλατέος. Β. Στον Νομό {Ημαθίας} δεν συντρέχει περίπτωση αναγνώρισης κοινότητας σε δήμο. Γ. Στο δήμο Ειρηνούπολης δεν επέρχεται καμία μεταβολή.».
2006. Ο Κώδικας Δήμων & Κοινοτήτων (ΚΔΚ) του 2006 καθορίζει τρεις τρόπους αναγνώρισης Δήμων και αποκλείει την περαιτέρω αναγνώριση Κοινοτήτων.
ν. 3463/08-06-2006 «Κύρωση του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων», ΦΕΚ Α’ 114/08-06-2006,
άρθρο 2 «Δήμοι-Κοινότητες. 1. Δήμοι είναι: α) Όσοι έχουν ήδη συσταθεί με νόμο. β) Όσοι προέρχονται από ένωση Δήμων ή Δήμων και Κοινοτήτων ή Κοινοτήτων, […]. γ) Όσες Κοινότητες έχουν πληθυσμό άνω των τεσσάρων χιλιάδων (4.000) κατοίκων κατά την τελευταία απογραφή. 2. Κοινότητες είναι όσες έχουν ήδη συσταθεί ή διατηρηθεί με νόμο.»
2010. Το Πρόγραμμα “Καλλικράτης” συρρικνώνει (υποχρεωτικά) στο 1/3 τον αριθμό των Πρωτοβάθμιων Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης: 325 Δήμοι, από τους ευρωστότερους, κατά μέσο όρο πληθυσμού, στην Ευρώπη (33.277 κατ.)!
ν. 3852/04-06-2010 «Νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης-Πρόγραμμα Καλλικράτης», ΦΕΚ Α’ 87/07-06-2010,
άρθρο 1 «Σύσταση δήμων. 1. Οι δήμοι είναι αυτοδιοικούμενα κατά τόπο νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου και αποτελούν τον πρώτο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης. 2. Οι πρωτοβάθμιοι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης συνιστώνται ανά νομό ως εξής: […] Νομός Ημαθίας. Α. Συνιστώνται οι {«καλλικρατικοί»} δήμοι: Αλεξάνδρειας, Βέροιας, Νάουσας».
2018. Το Πρόγραμμα “Κλεισθένης” διατηρεί τους 325 Δήμους και τους προικίζει (για μια δημοτική περίοδο) με την απλή αναλογική εκλογή (και σύνθεση) των Συμβουλίων τους.
ν. 4555/19-07-2018 «Μεταρρύθμιση του θεσμικού πλαισίου της Τοπικής Αυτοδιοίκησης […] Πρόγραμμα “Κλεισθένης” […]», ΦΕΚ Α’ 133/19-07-2018.
2019. Στο λυκόφως της θητείας τους οι νυμφαγωγοί του “Κλεισθένη” καταφέρουν την πρώτη (και έως τώρα μόνη) ρωγμή στον “Καλλικράτη”, – και μάλιστα σε άσχετο με την Αυτοδιοίκηση νόμο.
ν. 4600/08-03-2019 «Εκσυγχρονισμός και Αναμόρφωση Θεσμικού Πλαισίου Ιδιωτικών Κλινικών, Σύσταση Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας, Σύσταση Εθνικού Ινστιτούτου Νεοπλασιών και λοιπές διατάξεις», ΦΕΚ Α’ 43/09-03-2019,
άρθρο 154 «Τροποποίηση του άρθρου 1 του ν. 3852/2010 [: διασπώνται οι Δήμοι: (α) Κέρκυρας, σε 3 νέους Δήμους, Βόρειας Κέρκυρας, Κεντρικής Κέρκυρας, Νότιας Κέρκυρας• (β) Κεφαλληνίας, σε 3 νέους Δήμους, Αργοστολίου, Ληξουρίου, Σάμης• (γ) Λέσβου, σε 2 νέους Δήμους, Μυτιλήνης, Δυτικής Λέσβου• (δ) Σάμου, σε 2 νέους Δήμους, Ανατολικής Σάμου, Δυτικής Σάμου• (ε) Σερβίων-Βελβεντού, σε 2 νέους Δήμους, Σερβίων, Βελβεντού]»
2026. Ο πρόσφατος (και ήδη τροποποιηθείς και -εν συνεχεία- τροποποιούμενος και συμπληρούμενος) Κώδικας αποτινάσσει όλες τις προγενέστερες προϋποθέσεις ίδρυσης-αναγνώρισης Δήμων και απλοποιεί (όπως στην πράξη ίσχυε πάντα) την όλη διαδικασία:
ν. 5314/29-06-2026 «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», ΦΕΚ Α’ 103/29-06-2026,
άρθρο 4 § 6 εδ. α΄ «Οι δήμοι συστήνονται με νόμο, στον οποίο ορίζονται το όνομα και η έδρα του Δήμου.»
2026. …Αυτός ο τελευταίος Κώδικας (ο εκτενέστερος όλων των «προκατόχων» του, καθώς καταλαμβάνει και τους δυο βαθμούς Αυτοδιοίκησης, Δήμους και Περιφέρειες) αφιερώνει, απ’ όλους τους προηγούμενους, τις λιγότερες λέξεις για την αναγνώριση Δήμων. Απαγκιστρώνεται από λειτουργικά, οργανικά και οικονομικά κριτήρια, αγνοεί τα πληθυσμιακά όρια, λησμονεί τις γεωγραφικές ενότητες και, χωρίς να θέτει κανένα άλλο προαπαιτούμενο, ορίζει, με λακωνική σαφήνεια, πως «οι δήμοι συστήνονται με νόμο». Συνεπώς, ένας και μόνον είναι ο δρόμος, είτε για μια δεύτερη (μετά από εκείνη του 2019) διεύρυνση του “Καλλικράτη”, είτε για την διατήρησή του ως έχει!
[1] Ἱερεμίας 28:9.
[2] Joseph Roth (Γιόζεφ Ροτ), Η κρύπτη των Καπουτσίνων, κεφ. 1, έκδ. Το Βήμα/Βιβλιοθήκη-25, 2007, μετάφραση Νίκος Δεληβοριάς.
[3] Ὀργανικαὶ Διατάξεις Ἐγκύκλιοι καὶ Ὁδηγίαι τοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ ὡς Ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλ. Κυβερνήσεως ἐν ταῖς ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ καταληφθείσαις Μακεδονικαῖς Χώραις, ἐν Θεσσαλονίκῃ, 1913, σελ. 35.
[4] ν. ‚ΓΥΛΔ’(3434)/16-11-1909 «Περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως τοῦ Κράτους», ΦΕΚ Α’ 282/04-12-1909.
[5] «Πρὸς τὸν δῆμον Βερροίας ἑνοῦνται καὶ οἱ συνοικισμοὶ “Ξηρολείβαδον”, “Τεραμώνιον”, “Τουρκοχῶρι”, “Ράχωβα”, “Μέτσι”, “Μαρούσια”, “Ἄνω Σέλι”, “Κάτω Σέλι”, “Καστανιά”, “Μπρανιάτι”, καὶ “Κάτω Λουζίτσα”.»
[6] «Πρὸς τὸν δῆμον Ναούσης ἑνοῦνται καὶ οἱ συνοικισμοὶ “Γενῆ-κιοϊ” καὶ “Λυκοβίστα”.»
[7] Με το ίδιο β.δ. αναγνωρίζονται και οι άλλοι Δήμοι των (τότε) Νέων Χωρών (Κ.Δ. Μακεδονίας και Νήσων Αιγαίου): Εδέσσης, Κοζάνης, Φλωρίνης, Χίου, Μυτιλήνης, Λιμένος Βαθέος (Σάμου), ως πρωτεύουσες των οικείων Νομών, και Πλωμαρίου (Λέσβου), ως έχων άνω των 10.000 κατ.
[8] Ελάχιστη ανταπόκριση (και μέγιστη απροθυμία) της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ένας από τους νέους Δήμους, του ν. 1416, στην Ημαθία: η Ειρηνούπολη, προελθούσα από την εθελούσια συνένωση των Κοινοτήτων Αγγελοχωρίου-Ζερβοχωρίου-Πολυπλατάνου, εξασφάλισε, επί σειρά ετών, σημαντικά κίνητρα: π.χ. διπλασιασμό της τακτικής χρηματοδότησής της βάσει του πληθυσμού της [με πληθυσμό 4.116 κατ. (απογρ. 1981) η τακτική χρηματοδότηση του νέου Δήμου αντιστοιχούσε σε 8.232 κατ., το ίδιο διπλάσιοι ήταν αργότερα οι ΚΑΠ+ΣΑΤΑ]• αλλά, αδιευκρίνιστοι (;) λόγοι την απομόνωναν από τις επόμενες (πλην των Συμβουλίων Περιοχής) «γεωγραφικές ενότητες», καθώς και από τον “Καποδίστρια”. Τα ίδια κίνητρα εξασφάλισαν (για μικρότερο χρονικό διάστημα) και οι νεότεροι, από εθελούσια συνένωση, Δήμοι Μελίκης και Πλατέος.
[9] Ο εκ των τελευταίων λαμπαδηδρόμων της κοινοτικής παράδοσης Καθηγητής Νικόλαος Πανταζόπουλος, εξετάζοντας, με αφορμή τις «ανοιχτές πόλεις», το πλέγμα των αλλεπάλληλων χαράξεων και επαναχαράξεων «γεωγραφικών περιοχών» (καμμία εκδοχή των οποίων δεν επέπρωτο να αποκρυσταλλωθεί, όλες όμως, διακηρυκτικά ή υπόρρητα, στόχευαν στην συντριπτική μείωση του αριθμού των ΟΤΑ), προειδοποιούσε: «αν αυτός ο σχεδιασμός πραγματοποιηθεί θα οδηγήσει στην υποβάθμιση της κοινότητας ως αυθυπόστατης οικονομικής μονάδας και στην αποσύνθεσή της, ήδη τραυματισμένης από τις αλλοπρόσαλλες κρατικές επεμβάσεις κατά της οργανικής της ενότητας», Ν. Ι. Πανταζόπουλος, Τόπος και Νόμος στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων, στον συλλογικό τόμο: Κοινότητα Κοινωνία και Ιδεολογία Ο Κωνσταντίνος Καραβίδας και η Προβληματική των Κοινωνικών Επιστημών, εκδ. Παπαζήση, 1990, σ. 207.
[10] Έτσι για τις συνενώσεις ΟΤΑ και την δημιουργία νέων Δήμων, υπήρχαν δυο παράλληλοι δρόμοι: (α) η συνένωση, βάσει του ν. 1622, στο πλαίσιο της θεσμοθετημένης γεωγραφικής ενότητας, και (β) η συνένωση, βάσει του ν. 1416, μεταξύ (απλώς) όμορων ΟΤΑ (χωρίς να ενεργοποιείται η οικεία γεωγραφική ενότητα).
[11] Είχε επικρατήσει (τότε, στην Ημαθία) η -αυτοδιοικητικά ευφυής, αλλά, όπως αποδείχθηκε, πολιτικοδιοικητικά ρομαντική- σκέψη να συμπέσουν τα δύο είδη γεωγραφικών ενοτήτων, ώστε στο πλαίσιο μιας ενότητας οι Κοινότητες να συγκροτήσουν αρχικά Αναπτυξιακό Σύνδεσμο, όπου θα μπορούσαν να καλλιεργήσουν και να εμβαθύνουν την μεταξύ τους συνεργασία, και με την εμπέδωση και ωρίμανσή της να συγκροτήσουν, στην πορεία, ένα νέο Δήμο.
