Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής
Δρ Διδακτικής της Ιστορίας
Στην ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής με τίτλο Βασικοί οριζόντιοι προσανατολισμοί των νέων Προγραμμάτων Σπουδών (https://www.iep.edu.gr/i-filosofia-ton-neon-programmaton-spoudon/ ) διατυπώνεται ως σκοπός της παιδείας οι μαθητές και οι μαθήτριες να «καταστούν, εντέλει, δημιουργικοί άνθρωποι και συνειδητοί πολίτες του τόπου τους, του έθνους τους, της Ευρώπης και της οικουμένης». Πρόκειται για μια διατύπωση με την οποία δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς. Ποιος δεν θα επιθυμούσε ένα σχολείο που καλλιεργεί τη δημιουργικότητα, την κριτική σκέψη, την κοινωνική ευθύνη και τη δημοκρατική συνείδηση των νέων;
Στην πράξη, όμως, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην επιτυχία των μαθητών/ριών στις εξετάσεις. Η γνώση αξιολογείται συχνά με βάση την ικανότητα αναπαραγωγής προκαθορισμένων απαντήσεων και η σχολική εμπειρία μετατρέπεται σε ένα διαρκές κυνήγι βαθμών. Έτσι, η εκπαίδευση κινδυνεύει να απομακρυνθεί από τον ουσιαστικό μορφωτικό της ρόλο και να λειτουργήσει πρωτίστως ως μηχανισμός επιλογής.
Το φαινόμενο αυτό αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της έννοιας της παιδείας. Όταν το σχολείο επικεντρώνεται στην κάλυψη της ύλης και στην προετοιμασία για τις εξετάσεις, ο μαθητής παύει να αντιμετωπίζεται ως προσωπικότητα που αναπτύσσεται ολόπλευρα και μετατρέπεται σε φορέα επιδόσεων και πιστοποιήσεων. Η εκπαιδευτική επιτυχία μετριέται ολοένα και περισσότερο με δείκτες αποδοτικότητας και ανταγωνιστικότητας, ενώ η φαντασία, η αμφισβήτηση και η διαφορετικότητα περιορίζονται. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι μαθητές μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον έντονου άγχους και ανταγωνισμού, το οποίο τους μεταδίδει το μήνυμα ότι η αξία τους εξαρτάται από τις εξεταστικές τους επιδόσεις. Ο χρόνος για δημιουργία, πολιτισμό και ουσιαστική σκέψη συρρικνώνεται και η μάθηση παύει να είναι διαδικασία ανακάλυψης.
Η εκπαίδευση, ωστόσο, δεν μπορεί να εξαντλείται στην προετοιμασία για εξετάσεις. Οφείλει να συμβάλλει στη διαμόρφωση ανθρώπων που σκέφτονται αυτόνομα, συμμετέχουν υπεύθυνα στη δημόσια ζωή, αντιμετωπίζουν κριτικά τα κοινωνικά ζητήματα, διακρίνουν την τεκμηριωμένη γνώση από την παραπληροφόρηση και διαμορφώνουν τεκμηριωμένες απόψεις. Παράλληλα, πρέπει να καλλιεργεί τη συνεργασία και τη δημοκρατική συμμετοχή. Η δημοκρατία δεν διδάσκεται μέσα από τυποποιημένες δοκιμασίες αλλά μέσα από τη βιωμένη εμπειρία του διαλόγου, της συλλογικής εργασίας και της συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.
Η υλοποίηση μιας τέτοιας εκπαίδευσης δυσχεραίνεται από την πίεση της διδακτέας ύλης, τον μεγάλο αριθμό μαθητών ανά τάξη και την κυριαρχία μορφών αξιολόγησης που ευνοούν την αναπαραγωγή γνώσεων εις βάρος της διερεύνησης και του αναστοχασμού. Ως αποτέλεσμα, δημιουργείται μια εμφανής αντίφαση ανάμεσα στους διακηρυγμένους σκοπούς της παιδείας και στην καθημερινή σχολική πραγματικότητα.
Οι συνέπειες αυτής της εξετασιοκεντρικής λογικής δεν είναι μόνο κοινωνικές και οικονομικές. Είναι κυρίως παιδαγωγικές. Ένα σχολείο που λειτουργεί υπό τη σκιά των εξετάσεων δυσκολεύεται να διαμορφώσει τους δημιουργικούς και ενεργούς πολίτες που το ίδιο θέτει ως στόχο. Όσο η εκπαιδευτική επιτυχία ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τη βαθμολογία, τόσο θα διευρύνεται η απόσταση ανάμεσα στο όραμα της παιδείας και την εκπαιδευτική πραγματικότητα.
Παιδεία ή εξετάσεις;
Η απάντηση βρίσκεται στο ερώτημα ποιον άνθρωπο και ποιον πολίτη θέλουμε να διαμορφώνει το σχολείο. Και αυτό είναι ένα ερώτημα στο οποίο το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει, επιτέλους, να απαντήσει.
