του Ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά
«Δόξα δόξας» χαρακτήρισε ο Παλαμάς το Μεσολόγγι, φίλοι αναγνώστες. Και πολλοί ποιητές, ανώνυμοι και επώνυμοι, αποδεχόμενοι τα ως άνω λόγια του μεγάλου ποιητή, καταθέτουν τις δικές τους μαρτυρίες και λυρικές εξάρσεις.
Ας έρθουμε, όμως, στο κύριο ερώτημα- στην ανταπόκριση δηλ. της ποιητικής μούσας σχετικά με το Μεσολόγγι, κατά την περίοδο της Επανάστασης του ‘21 -κυριότερα την Πολιορκία και την Έξοδο. Πράγματι, η ελληνική ποίηση, έντεχνη και δημοτική, έχει αποδώσει στο μέγιστο των αρμόζοντα φόρο τιμής στην Ιερά Πόλη.
Μεγάλος αριθμός ποιητών υμνεί και λαμπρύνει το Μεσολόγγι , την πόλη που στη συνείδηση του λαού, θεωρείται σύμβολο δόξας και ανδρείας και που αποτελεί παράμετρο ηρωισμού και αγάπης προς την ελευθερία.
Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι υπάρχει κάποια διάκριση, κάποια «ειδοποιός διαφορά» ανάμεσα στην έντεχνη και τη δημοτική ποίηση. Στην έντεχνη ποίηση έχουμε την προσωπική σφραγίδα κάθε δημιουργού.
Κάθε ποιητής κινείται στο δικό του, ατομικό, χώρο. Η δημοτική ποίηση, από την άλλη, έχει χαρακτήρα συλλογικό. Επιπρόσθετα, στα δημοτικά τραγούδια -στην περίπτωσή μας τα ιστορικά δημοτικά τραγούδια- υπάρχουν κάποιες συγκεκριμένες συγκυρίες κάτω από τις οποίες- και σύμφωνα με τις οποίες- δημιουργεί ο λαϊκός ποιητής.
Έχουμε εδώ μια αμεσότητα, μια ακρίβεια περιγραφής και αφήγησης. Εδώ ο δημιουργός σκύβει πάνω στο συγκεκριμένο γεγονός- συμμετέχει ο ίδιος- άμεσα ή έμμεσα- στα δρόμενα, και μεταδίδει ή σχολιάζει περιστατικά σημαντικά που συμβαίνουν γύρω του , περιγράφει πρόσωπα γνωστά στο κοινό που απευθύνεται.
Ας μην ξεχνάμε ότι η δημοτική ποίηση είναι δυνατόν να λειτουργεί και ως «ζωντανή εφημερίδα», ένα μέσο δηλ. διάδοσης επίκαιρων γεγονότων.
Ας δούμε ένα τέτοιο παράδειγμα. Ένα ιστορικά δημοτικό τραγούδι που μας εξιστορεί με κάθε ακρίβεια και λεπτομέρεια τη δεινή θέση στην οποία βρίσκονται οι Μεσολογγίτες-, οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, όπως θα τους ονομάσει ο Σολωμός-που μας μιλάει για τις διαβουλεύσεις τους και τελικά για την απόφαση που πήραν σχετικά με την Έξοδο και το ολοκαύτωμα του Χρήστου Καψάλη. Παραθέτω:
Ένα Σάββατο διάβαινα από το Μεσολόγγι
κι ΄ήταν Σάββατο Βαγιών, Σάββατο του Λαζάρου.
Κι ΄άκουσα μαύρα κλάματα, δάκρυα και μοιρολόγια.
Κλαίνε μανάδες για παιδιά, γυναίκες για τους άνδρες.
Δεν κλαίνε για τον σκοτωμό ,δεν κλαίνε για την ασθένεια,
μον κλαίν που σώσαν το ψωμί και θα τους φάει πείνα.
Στην εκκλησία μαζώχτηκαν όλ’οι οι καπεταναίοι,
κι ένας τον άλλον έλεγε κι ένας τον άλλον λέει.
Τώρα τι θέλει αγενούμε που θα μας φάει πείνα;
Να στείλουμε μια πάσσαρα να πάει να βρει το στόλο,
να έρθουν να μας προφθάσουν μ΄οίγους ζαϊρέδες.
-Πούθε να πάει η πάσαρα, πού θα να πάει προιάρι
που η θάλασσα πλημμύρισε απ’ των Τούρκων τα πλοία
και γιόμισαν και τα ρηχά ταράτσες και λαντσόνια;
-Να στείλουμε έναν άνθρωπο να έχει φτερά στα πόδια
και να μας πάει τα γράμματα εις τον Καραϊσκάκη
για να έρθει αυτός απέναντι μεντάτι να μας κάμει
-Πούθε να πάνε τα γράμματα και πού θε να περάσουν;
Στους μύλους είναι ο Κιουταχής και στο Μπουχώρ ο Αράπης,
κι έχουν χιλιάδες εκατό πεζούρα και καβάλα,
έχουν και τουλεμένηδες στην καβαλαρία.
Όρκο να πά’ να κάνουμε γλυκά να φιληθούμε.
Να πά΄ να μεταλάβουμε, να γίνουμε χαζίρι
κ΄είς τρεις κολώνες δυνατές, εις τρεις να χωριστούμε.
Μπροστά η κολόνα δυνατή, η αδύνατη στη μέση,
και παραπίσω τα παιδιά με τα σπαθιά βγαλμένα
να στέκονται να πολεμούν, να βοηθούν τους άλλους.
-Αυτά καλά είναι, αρχηγέ, κι όλα θα τα δεχθούμε,
λαβωμένοι και άρρωστοι αυτοί τι θέλ’ αγενούν;
-Μ’ αυτούς εγώ θελ’ α χαθώ, εγώ θέλ’ α πεθάνω
αφού σκοτώσω τη Τουρκιά και δεν θα μείνω άλλο.
Τη συνέχεια μας τη δίνει ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης στο γνωστό του ποίημα «Γρηγόριος ο Πέμπτος»:
Το Μεσολόγγι σκέλεθρο, γυμνό, ξεσαρκωμένο
δεν παραδίδει τ΄ άρματα, δεν γέρνει το κεφάλι.
Κρατεί για νεκροθάφτη του τον Χρήστο τον Καψάλη.
Μπαίνουμε όμως στην έντεχνη ποίηση με την ανωτέρω αναφορά μας στον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, έναν από τους κύριους αν όχι τον κυριότερο υμνητή του Αγώνα του 1821. Κοντά στο Βαλαωρίτη βρίσκεται σίγουρα και ο Κώστας Κρυστάλλης.
Θα παραθέσουμε μόνο ένα μικρό απόσπασμα από το γνωστό του ποίημα: Ο Καλόγηρος της Κλεισούρας του Μεσολογγίου. Εδώ ο ποιητής αναφέρεται, κυρίως, στον άνισο αγώνα των Μεσολογγιτών, καθώς και στις ελλείψεις τροφίμων και εφοδίων:
Το Μεσολόγγι το μικρό, και εκείνο στοιχειωμένο,
ατάραχο στα τούρκικα τα κύματα βαστιέται.
Χουμάει τ’ ασκέρι απάνω του, τσακίζεται, σκορπιέται,
χούμησε ως τώρα τρεις φορές και πάλι τώρα, πάλι
για να χουμήσε εσήκωσε ολόρθο το κεφάλι.
Τώρα το κύμα είναι τρανό, είναι βαριά η μαυρίλα,
το Μεσολόγγι είναι μικρό. Εκείθε ανατριχίλα,
και έδωθε φόβος πλημμυρεί και ελπίδα την καρδιά.
Από στεριά και πέλαγο το ζώνουν ολοένα,
πως ζώνουν τ’ άστρο σύγνεφα βαριά και πυκνωμένα
και από τα παλικάρια του γυρεύουν τα κλειδιά.
Εκείνοι που φυλάγουνε το Μεσολόγγι τώρα
έχουνε τείχια γύρω τους και αίμα στην καρδιά τους,
αίμα καθάριο, ελληνικό, που δίνει στα ποδάρια
φτερά τσιλίκι ,στην καρδιά και σαν θεριά λιοντάρια,
σπιθοβολάει θεόφοβη η φλογερη ματιά τους.
Ένα δεν έχουν μοναχά, ένα στερούνται όλοι…
Ψωμί, μπαρούτι, βόλι.
Όπως ήδη έχουμε τονίσει, η ποιητική μούσα, εν τέχνη και δημοτική έχει αποδώσει στο Μεσολόγγι τον οφειλόμενο φόρο τιμής. Θα ήταν ανώφελο στο λίγο χώρο που διαθέτουμε να περιοριστούμε σε τίτλους ποιημάτων και σε ονόματα ποιητών γύρω από το θέμα που μας αφορά. Δεν μπορούμε όμως να παραλείψουμε τον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό.
Σε διάφορα δημιουργήματα του ο Σολωμός υμνεί το Μεσολόγγι. «Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι», θα τονίσει χαρακτηριστικά. Και ένα από τα αριστουργήματά του είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Το ποίημα τούτο _ έργο αποσπασματικό, συγκροτημένο σε τρία σχεδιάσματα _ υμνεί τους αγωνιστές και το λαό του Μεσολογγίου, τον ηρωισμό τους και την αγάπη τους προς την ελευθερία η οποία παίρνει τώρα χαρακτήρα παγκόσμιο.
Ας δούμε ένα μικρό αποσπασμα:
Αλαφροίσκιωται καλέ, για πες απόψε τι είδες;
Νύχτα γιομάτη θαύματα, νύχτα σπαρμένη μάγια!
Χωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνέει,
θυδ’ όσο κάν’ η μέλισσα κοντά στο λουλουδάκι,
Γύρω σε κάτι ατάραχο π’ασπρίζει μέσα στη λίμνη.
Μονάχο ανακατώθηκε το στρογγυλό φεγγάρι.
Κι όμορφη βγαίνει κορασιά ντυμένη με το φως του.
Θα τελειώσουμε, φίλοι αναγνώστες, με αναφορά και πάλι στο Σολωμό, με ένα τετράστιχο από το: Εις το θάνατο του Λόρδου Μπάιρον, ο οποίος, όπως είναι γνωστό, πέθανε στο Μεσολόγγι.
Πού θα πάει; Βούνα και λόγγοι
Και λαγκάδια αχολογούν
Πού θα πάει; Στο Μεσολόγγι
Και άλλοι ας μη ζηλοφθονούν.
Από τη σύντομη αυτή περιδιάβαση σε κάποια επιλεγμένα ποιήματα, γίνεται, νομίζω, φανερό, κατά πόσο η ποιητική μούσα ανταποκρίθηκε στο μέγεθος της θυσίας του Μεσολογγίου. Και κατά πόσο επώνυμοι αλλά και ανώνυμοι ποιητές εμπνεύστηκαν από το μεγαλείο του Ιεράς Πόλης και θέλησαν να δείξουν το θαυμασμό τους και να τιμήσουν τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους».
