Έρευνα-Επιμέλεια:
Μάκης Δημητράκης
Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο, ένα παγκόσμιο θα λέγαμε σήμερα έθιμο, πριν από 250-300 χρόνια δεν ήταν καν πανευρωπαϊκό. Περιοριζόταν στις γερμανικές χώρες ή και τις σκανδιναβικές από όπου ίσως κατάγεται. Μετά πέρασε στη Γαλλία, Αυστρία, Ρωσία και στη συνέχεια «ταξίδεψε» στην Αμερική και έγινε παγκόσμιο.
Είναι βέβαια ότι η ρήση αειθαλούς δέντρου, σαν σύμβολο της αιώνιας ζωής, αποτελούσε αρχαίο έθιμο των Αιγυπτίων, των Κινέζων και των Εβραίων.
Στην αρχαία Ελλάδα είχαμε το έθιμο της «Ειρεσιώνης» κατά το οποίο τα παιδιά τραγουδούσαν στις γειτονιές και μάζευαν δώρα, κρατώντας την «Ειρεσιώνη» που ήταν ένα κλαδί άγριας ελιάς (κότινος),, πλεγμένο με φύλλα δάφνης, στολισμένο με άσπρο και κόκκινο μαλλί (είρος = έριον, μαλλί), και στολισμένο επίσης με διάφορους καρπούς του φθινοπώρου. Η Ειρεσιώνη ήταν αφιερωμένη στη Θεά Αθηνά και στον Θεό Απόλλωνα αλλά και τις Ώρες (Ευνομία – Δίκη – Ειρήνη) και τα παιδιά κρατώντας την τραγουδούσαν τις Καλένδες, τα Κάλαντα θα λέγαμε σήμερα.
Το έθιμο της «Ειρεσιώνης» πιθανότατα μεταδόθηκε από Έλληνες μετανάστες-αποίκους ή ταξιδευτές – εμπόρους και στους βόρειους λαούς της Ευρώπης, οι οποίοι μη έχοντας κλαδιά ελιάς, χρησιμοποίησαν κλαδιά δέντρων που φύτρωναν στους τόπους τους. Την αρχαία «Ειρεσιώνη» στα κατοπινά χρόνια, αλλά και στις μέρες μας αντικατέστησε στα νησιά και στα παράλια το «καραβάκι» και στις χερσαίες περιοχές το αστέρι και η «φωτισμένη» βυζαντινή εκκλησιά που σε αρκετά μέρη της πατρίδας μας αποκαλείται «Αγία Σοφιά».
Πρώτος που στόλισε δέντρο αναφέρεται ο Μαρτίνος Λούθηρος, Γερμανός Θεολόγος, ο ηγέτης της μεταρρύθμισης και ιδρυτής του Προτεσταντισμού. Είναι βέβαιο πάντως ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο προϋπήρχε στο Βυζάντιο ήδη από τον 6ο αιώνα, όπως επίσης είναι βέβαια πως το έθιμο δεν είναι ελληνικό αλλά ξενόφερτο.
Πριν το 1833 κανείς δεν ήξερε το δέντρο. Οι περισσότεροι λαογράφοι μας συμφωνούν ότι ήρθε στη χώρα μας την εποχή του βασιλιά Όθωνα και το δέντρο «πρωτοστολίστηκε» στο Ναύπλιο (παλιά πρωτεύουσα της Ελλάδας) και μετά στην Αθήνα. Το έθιμο εκλαϊκεύτηκε μετά το 1940.
Μετά τη Φάτνη και τους Μάγους η πιο συμβολική παράσταση για τη γιορτή των Χριστουγέννων είναι το Δέντρο. Το έθιμο έχει ριζώσει αν και έχει πολλούς εχθρούς κυρίως τους οικολόγους, που προτείνουν αντί για δέντρα τα στολισμένα καραβάκια. Προσωπικά αυτό ποτέ δεν το κατάλαβα και ποτέ δεν το έζησα/ Εμείς οι στεριανοί από μικροί ζήσαμε το δέντρο (πουρνάρια στην αρχή) ενώ τη θάλασσα και τα καράβια τα μάθαμε αργότερα. Οι θιασώτες του έλατου – υποστηρίζουν πως το στόλισμα μπορεί να γίνει σε τεχνητά δέντρα ή ότι τα φυσικά καλλιεργούνται συστηματικά γι’ αυτό τον σκοπό και αποτελούν γεωργική ασχολία και κατά συνέπεια οικονομικό παράγοντα των περιοχών που καλλιεργούνται όπως το χωριό Ταξιάρχης της Χαλκιδικής.
Ίσως αν ανατρέξουμε, σε βάθος χρόνου, να βρούμε κάποια σχέση μεταξύ θάλασσας-νησιών-καράβι. Οι περισσότεροι όμως στεριανοί πρωτόμαθαν το έλατο γι’ αυτό και τραγουδάνε «Άχ έλατο, αχ έλατο…» και «σαν τη νύφη στολισμένο φουντωτό καμαρωτό, νάτο δέντρο στολισμένο στο σαλόνι τ’ ανοιχτό…».
Δεν μπορεί κανείς ν’ αρνηθεί το έθιμο σαν θέαμα και σαν πηγή χαράς. Το δέντρο μέσα στο σπίτι, στολισμένο με καρπούς και λιχουδιές ήταν και είναι η χαρά μικρών κυρίως αλλά και μεγάλων. Βέβαια σήμερα όλα έχουν αντικατασταθεί με φανταχτερά μπιχλιμπίδια και λαμπιόνια που πήραν τη θέση των κεριών (με μορφή μανταλακιού) και που συχνά-πυκνά γινόταν αιτία να «λαμπαδιάζει» το δέντρο.
Δεν χρησιμοποιούσαμε έλατο από την αρχή. Πουρνάρι αγκαθωτό ή κάτι άλλο σχετικό, πάντα όμως αειθαλές και καταπράσινο μέσα στο καταχείμωνο.
Η διαδικασία του στολίσματος αποτελεί ένα ψυχαγώγημα υγείας για τα παιδιά όπως αναφέρει ο ιδρυτής της ομώνυμης σχολής Σπ. Χαροκόπου γι’ αυτό αγαπητοί μου συνεχίστε τη διατήρηση του εθίμου, καλό στόλισμα και ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ.
