Γράφει ο ιερεύς Παναγιώτης Σ. Χαλκιάς
Μέσα στη γενικότερη πάλη και ζύμωση των ιδεών και των θεωριών της εποχής μας, φίλοι αναγνώστες, υπάρχει το πρόβλημα των σχέσεων ηθικής και θρησκείας. Οι άνθρωποι δηλ. προβληματίζονται αν η ηθική και η θρησκεία είναι το ίδιο ή δύο διαφορετικά πράγματα, αυθύπαρκτα, ανεξάρτητα και αυτόνομα. Αν μπορεί το ένα να υπάρχει δίχως το άλλο, αν αντικαθιστά το ένα το άλλο, αν το ένα χρειάζεται και το άλλο όχι, αν υπάρχουν αντικειμενικά και αυθεντικά κριτήρια αποδοχής ή απόρριψης αυτών, αν οι κανόνες τους ισχύουν για όλους, παντού και πάντοτε κ.λπ. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, πολλοί επιχειρούν να διαχωρίσουν την ηθική από τη θρησκεία, υποστηρίζοντας μια αυτόνομη και ανεξάρτητη ηθική, ότι η ηθική πρέπει να απαλλαγεί από την κηδεμονία της Θρησκείας, ότι ο άνθρωπος πρέπει να εκλέγει μόνος του τους ηθικούς κανόνες και να εκτελεί ελεύθερα και αδέσμευτα τα ηθικά του καθήκοντα, όπως αυτός τα αντιλαμβάνεται κ.λπ. Υπάρχει μάλιστα και η αντίληψη ότι ο άνθρωπος, και μάλιστα ο μορφωμένος, μπορεί πολύ καλά να είναι ηθικός, με λίγα λόγια, είναι δυνατή η ύπαρξη ανεξάρτητης και άθρησκης ηθικής. Όλα αυτά αποδεικνύουν ότι οι σχέσεις μεταξύ ηθικής και θρησκείας δεν είναι αρμονικές, με αποτέλεσμα να δημιουργείται στην ψυχή και στη ζωή των ανθρώπων διχασμός προσωπικότητας και σύγκρουση καθηκόντων. Πριν από λίγα χρόνια στην Αμερική, σ’ ένα επιστημονικό συνέδριο για τη θεωρία της Σχετικότητας, ένας Εβραίος καθηγητής, μιλώντας για τη σχετικότητα και της ηθικής, είπε ότι δεν υπάρχει σταθερό και απόλυτο κριτήριο καθολικής αναγνώρισης και αποδοχής, γιατί ό,τι είναι δια τον ένα ηθικό, για τον άλλον είναι ανήθικο, και ό,τι σήμερα είναι επιτρεπτό αύριο δύναται να είναι ανεπίτρεπτο. Ο Χίτλερ π.χ. με τους στρατιωτικούς, τεχνικούς και επιστημονικούς του συνεργάτες, θεωρούσε τον φόνο εξ εκατομμυρίων Εβραίων ηθική, αγαθή και καλή πράξη, ενώ οι μεταγενέστεροι το χαρακτήρισαν ως το μεγαλύτερο έγκλημα της παγκόσμιας ιστορίας.
Ισχυρίζονται πολλοί, ότι η Ηθική είναι κανόνες, τους οποίους επινόησαν και θέσπισαν οι άνθρωποι για την προστασία της ζωής, της τιμής, της περιουσίας και γενικά για την εξασφάλιση της ομαλής κοινωνικής ζωής. Π.χ. το «ου φονεύσεις», «ου κλέψεις», «ου ψευδομαρτυρήσεις» κ.λπ., αποτελούν κανόνες τους οποίους έχουν ντύσει οι άνθρωποι με θρησκευτικό και ηθικό ένδυμα, για να προσδώσουν σ’ αυτά περισσότερο κύρος και να είναι σεβαστά και απαραβίαστα από τους ανθρώπους. Ή ότι η νηστεία είναι απαίτηση υγιεινή και αρετή οικονομική, αλλά για να την τηρεί ο άνθρωπος, προσέδωσαν σ’ αυτήν θρησκευτικό χαρακτήρα και θεία προέλευση. Ώστε η Ηθική είναι ένας κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς, που εξυπηρετεί τις κοινωνικές ανάγκες κάθε εποχής και ακολουθεί επομένως την όλη πορεία του ανθρώπου.
Λέγουν, επίσης, ότι πολλοί άθρησκοι και άπιστοι είναι ηθικοί και ενάρετοι άνθρωποι, ενώ αντίθετα, πολλοί πιστοί και θρήσκοι είναι ανήθικοι και αμαρτωλοί.
Συνεπώς, η χριστιανική ηθική είναι κάτι το ρευστό και αποτελεί την αντίληψη της κάθε εποχής. Βέβαια, δεν αρνούνται ότι η ηθική είναι χρήσιμη και απαραίτητη και ότι η θρησκεία την κάνει πιο προσιτή και αφομοιώσιμη, αλλά μόνον δια τον αμόρφωτον και υποανάπτυκτον άνθρωπον. Τι χρειάζεται, λοιπόν, η θρησκεία; Μήπως ο άνθρωπος δεν είναι ικανός να διακρίνει και να πράττει μόνος του το ηθικώς ορθόν; Γιατί, η επιστήμη, η μόρφωση, ο πολιτισμός έχουν προοδεύσει και μπορούν πολύ καλά να αντικαταστήσουν τη θρησκεία. Πρόκειται, όμως, περί πλάνης. Γιατί, εν τοιαύτη περιπτώσει, κριτήριο και μέτρο κάθε ηθικής απόφασης και πράξης θα ήταν η υποκειμενική και διαρκώς μεταβαλλόμενη και πλανώμενη αντίληψη κάθε ανθρώπου.
Προκύπτει αμέσως το ερώτημα: Ένας άθεος και άθρησκος άνθρωπος αποκλείεται να είναι ηθικός και ενάρετος; Ασφαλώς όχι. Αντίθετα μάλιστα. Δυνατόν να είναι ηθικότερος και τιμιότερος από ένα πιστό και θρήσκο. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι, αν και είναι άθεοι και άθρησκοι, εν τούτοις είναι αγαθοί και ενάρετοι, δίκαιοι και ηθικοί. Γιατί η έμφυτη συνείδηση του ανθρώπου δεν έσβησε εντελώς, αλλ’ απλώς τραυματίσθηκε και σκοτίσθηκε, το δε φως της θεϊκής πνοής εξακολουθεί να υποκαίει, να θερμαίνει και να φωτίζει, έστω και αμυδρά. Η ηθική, όμως, η οποία στηρίζεται μόνο στον έμφυτο φυσικό νόμο είναι καχεκτική και ανάπηρη, ανίκανη να αντιμετωπίζει τα πολύπλοκα και σύνθετα προβλήματα του ανθρώπου. Οι αρχαίοι Έλληνες (και άλλοι λαοί φυσικά) εδίδασκαν και εφάρμοζαν την ηθική με βάση το «ευάρεστον» και την «ευδαιμονίαν» το πρακτικώς ωφέλιμον και συμφέρον. ‘Ήταν ηθική χρησιμοθηρική και ωφελιμιστική.
Για τον άθεο και άθρησκο άνθρωπο το ηθικό καθήκον (αγάπη, φιλανθρωπία, δικαιοσύνη, αυτοθυσία κ.λπ.), είναι επιβεβλημένο μόνον εφόσον εξυπηρετεί το ατομικό συμφέρον και ικανοποιεί την ευτυχία και την ευδαιμονία. Αν όμως, η εκτέλεση του ηθικού καθήκοντος απαιτεί θυσία, στέρηση, πόνο, δοκιμασία κ.λπ. , τότε απορρίπτεται, εγκαταλείπεται ή παραβιάζεται, διότι ακριβώς, λείπει η εσωτερική κινητήριος δύναμη της παρουσίας του αληθινού Θεού. Ο φιλόσοφος Διογένης ερωτηθείς «πώς αμυνούμαι τον εχθρόν;» απάντησε: «αυτός καλός καγαθός γινόμενος» (Πλουτάρχου, Πως αν τις υπ’ εχθρών ωφελείτο, 88, Β’). Η απάντηση εκ πρώτης όψεως φαίνεται ευαγγελική αλλά διαφέρει βασικά, διότι δεν στηρίζεται εις την προς τον πλησίον αγάπη. Πρόκειται δηλ. περί τακτικής αντιμετώπισης του εχθρού δια της καλής συμπεριφοράς, με το «μαλακό», για να μη ερεθιστεί ο αντίπαλος και αντιδράσει σκληρά.
Καμιά Ηθική δεν μπορεί να σταθεί, αν δεν έχει υπερφυσική βάση. Και τέτοια βάση προσφέρει μόνο η χριστιανική θρησκεία. Θρησκεία και Ηθική συμπίπτουν. Η θρησκεία προσφέρει το κύρος και την αυθεντία των αληθειών, η δε Ηθική τις επεξεργάζεται και τις μετατρέπει σε πράξεις, έργα και ζωή. Ηθική, Θρησκεία και Ευαγγέλιο αποτελούν μια ενότητα. Όλα στηρίζονται στο θείο Πρόσωπο του Ι. Χριστού.
Όσοι διδάσκουν και προσφέρουν ηθική χωρίς Θεό με την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος διά της ηθικοποιήσεώς του θα οδηγηθεί και θα γνωρίσει το Θεό, πλανώνται. Γιατί, ο άνθρωπος πρώτα πρέπει να γνωρίσει το Θεό και κατόπιν να γίνει ηθικός και όχι αντιστρόφως. Βέβαια, η θεία χάρις πάντοτε ενεργεί και φωτίζει και καθοδηγεί τον άνθρωπο προς την Θεογνωσίαν και την σωτηρίαν, και υπάρχει μια αμοιβαία συνεργασία θείου και ανθρώπινου παράγοντα. Η πρωτοβουλία, όμως, ανήκει πάντοτε στο Θεό, ο οποίος ενεργεί όπως ο μαγνήτης στο σίδερο. «Ουδείς δύναται ελθείν προς με, εάν μη ο πατήρ ελκύσει αυτόν». (Ιω. 6,44.) Η μόνη ευθύνη του ανθρώπου είναι να έχει την ιδιότητα του μετάλλου και να μη αντιδρά στην έλξη αυτού.
