Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής,
Δρ Διδακτικής της Ιστορίας
Η ανάδειξη μιας πόλης ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης δεν αποτελεί απλώς μια τιμητική διάκριση, αλλά μια σύνθετη διαδικασία πολιτισμικού, κοινωνικού και αναπτυξιακού μετασχηματισμού. Η συζήτηση που έχει ξεκινήσει γύρω από τη δυνατότητα της Βέροιας να διεκδικήσει τον τίτλο αναδεικνύει ένα βασικό ερώτημα: είναι αρκετή η ιστορική κληρονομιά της πόλης για μια επιτυχημένη ευρωπαϊκή πολιτιστική υποψηφιότητα ή απαιτούνται βαθύτερες προϋποθέσεις;
Η ιστορική διαδρομή της Βέροιας από την αρχαιότητα έως τα βυζαντινά χρόνια, οι βυζαντινές εκκλησίες, οι παραδοσιακές συνοικίες και η συνύπαρξη ελληνικών, οθωμανικών και εβραϊκών στοιχείων συνθέτουν μια ισχυρή πολιτισμική ταυτότητα. Ωστόσο, ο θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας δεν επιβραβεύει μόνο το παρελθόν, αλλά κυρίως την ικανότητα μιας πόλης να μετατρέπει την πολιτισμική της κληρονομιά σε σύγχρονη δημιουργική εμπειρία με ευρωπαϊκή απήχηση. Πολλές πόλεις της Ευρώπης διαθέτουν σημαντικό ιστορικό υπόβαθρο. Αυτό που διαφοροποιεί μια επιτυχημένη υποψηφιότητα είναι η ύπαρξη οράματος, στρατηγικής και ενεργού συμμετοχής της κοινωνίας.
Μία βασική προϋπόθεση είναι η ύπαρξη ζωντανής πολιτισμικής ταυτότητας. Ο πολιτισμός δεν περιορίζεται σε μνημεία και μουσεία, αλλά περιλαμβάνει σύγχρονες μορφές καλλιτεχνικής δημιουργίας, φεστιβάλ, δημόσιες δράσεις και ενεργές πολιτισμικές κοινότητες. Η Ελευσίνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ανάδειξή της ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας του 2023 δεν στηρίχθηκε μόνο στην αρχαία ιστορία της, αλλά και στην αξιοποίηση της βιομηχανικής μνήμης, των κοινωνικών εμπειριών και της σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι η Βέροια δεν αρκεί να προβάλει τις βυζαντινές εκκλησίες και την ιστορική της διαδρομή. Χρειάζεται να είναι σε θέση να οργανώσει σύγχρονα καλλιτεχνικά δρώμενα, πολιτισμικές διαδρομές, συμμετοχικές δράσεις στις γειτονιές και να συνδέσει την ιστορία της με τις εμπειρίες των κατοίκων.
Μια πόλη θεωρείται πολιτισμικά ζωντανή αν ο πολιτισμός που παράγει δεν αφορά μόνο θεσμούς ή δημοτικές αρχές, αλλά συμπεριλαμβάνει την καθημερινότητα των πολιτών και τους εμπλέκει ενεργά, ιδιαίτερα τους νέους καλλιτέχνες, τους μαθητές και τις μαθήτριες σχολείων, τα μέλη πολιτιστικών συλλόγων και κοινωνικών ομάδων. Για παράδειγμα η Λίβερπουλ αξιοποίησε τον θεσμό το 2008 για κοινωνική αναζωογόνηση, εντάσσοντας τις τοπικές κοινότητες στον σχεδιασμό των δράσεων και συνδέοντας τον πολιτισμό με την κοινωνική συνοχή. Όσον αφορά στην περίπτωση της Βέροιας, θα πρέπει να είναι σε θέση να οργανώσει σε επιλεγμένα σημεία της πόλης πολιτιστικές εκδηλώσεις, δράσεις με σχολεία, εκθέσεις νέων δημιουργών, πολιτιστικές δράσεις για ηλικιωμένους, μετανάστες και ευάλωτες ομάδες.
Παράλληλα, καθοριστική είναι η ευρωπαϊκή διάσταση της πόλης, δηλαδή κατά πόσο μπορεί να συμβάλει στον ευρωπαϊκό πολιτισμικό διάλογο και να προωθήσει τη συνεργασία μεταξύ λαών και πολιτισμών. Η Γλασκώβη, για παράδειγμα, αξιοποίησε τον πολιτισμό για να μετασχηματίσει τη διεθνή εικόνα της και να αναδειχθεί σε κέντρο δημιουργικότητας και εξωστρέφειας. Η Βέροια θα πρέπει να μπορεί να αξιοποιήσει την πολυπολιτισμική ιστορία και τη βυζαντινή της κληρονομιά της, προκειμένου να δείξει πώς συνδέεται με την ευρωπαϊκή ιστορία, πώς συνομιλεί με άλλους πολιτισμούς, και πώς προωθεί κοινές ευρωπαϊκές αξίες.
Επιπλέον, απαραίτητες είναι οι κατάλληλες υποδομές ώστε η υποψήφια πόλη να μπορεί να υποστηρίξει μεγάλες διοργανώσεις, να μεταφέρει με ασφάλεια και να φιλοξενήσει μεγάλο αριθμό επισκεπτών, καθώς και να προσφέρει υπηρεσίες που διευκολύνουν την προσβασιμότητα ατόμων με ειδικές ικανότητες. Όσον αφορά στη Βέροια, χρειάζεται να αναπλάσει σημαντικά τμήματα της πόλης, π.χ. Πλατεία Ωρολογίου, Κυριώτισσα, Μπαρμπούτα, προκειμένου να δημιουργηθούν νέοι πολιτισμικοί χώροι με σεβασμό στο περιβάλλον και την ιστορία τους. Επιπλέον, χρειάζεται να διασφαλιστεί ότι οι υποδομές αυτές θα παραμένουν διαθέσιμες για τους κατοίκους της πόλης και μετά τη λήξη της διοργάνωσης.
Τέλος, ο θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια ετήσια γιορτή ή ως εργαλείο πολιτικής και τουριστικής προβολής. Απώτερος σκοπός της υποψηφιότητας μιας πόλης οφείλει να είναι ο κοινωνικός μετασχηματισμός, η ανάπτυξη και η δημοκρατική συμμετοχή των πολιτών. Στο πλαίσιο της υποψηφιότητας τίθενται ορισμένα βασικά ερωτήματα σχετικά με τη μακροπρόθεσμη επίδραση της διοργάνωσης:
- Ποιες αλλαγές ενδέχεται να προκύψουν στην πόλη μετά την ολοκλήρωση της διοργάνωσης;
- Με ποιους τρόπους μπορεί να διατηρηθεί και να προστατευθεί η πολιτιστική κληρονομιά;
- Ποιες νέες δομές είναι δυνατόν να δημιουργηθούν και πώς μπορούν να αξιοποιηθούν μετά τη λήξη της διοργάνωσης;
- Με ποιους τρόπους θα ωφεληθούν οι επόμενες γενιές;
Η Βέροια διαθέτει αναμφισβήτητα ιστορικό βάθος, υλική και άυλη πολιτιστική κληρονομιά, καθώς και αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό. Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά για μια πετυχημένη υποψηφιότητα ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι αν και κατά πόσο μπορούν να μετασχηματιστούν σε ένα σύγχρονο, συμμετοχικό, συνεκτικό, πολυσυλλεκτικό και μακροπρόθεσμο πολιτιστικό όραμα με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, το οποίο αξιοποιεί δημιουργικά το ιστορικό παρελθόν, συνδέεται με τις ανάγκες του παρόντος και διαμορφώνει προοπτικές για το μέλλον.
