Η διεκδίκηση του τίτλου της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2034 δεν είναι μια τυπική διαδικασία σχεδιασμού πολιτιστικής πολιτικής. Είναι μια καθοριστική στιγμή για τη Βέροια, μια ευκαιρία να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της, να αναδείξει την ταυτότητά της και να επανασυνδεθεί με τους ανθρώπους της. Για να συμβεί αυτό, όμως, απαιτείται κάτι θεμελιώδες: μια διαδικασία ανοιχτή, διαφανής και ουσιαστικά συμμετοχική.
Μέχρι στιγμής, η εικόνα που διαμορφώνεται δημιουργεί εύλογους προβληματισμούς. Η συγκρότηση των ομάδων, η απουσία σαφών και δημοσιοποιημένων κριτηρίων, η περιορισμένη ενημέρωση και η αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται εντός ενός στενού κύκλου, συνθέτουν ένα τοπίο εσωστρέφειας. Σε μια προσπάθεια που εκ των πραγμάτων απαιτεί εξωστρέφεια και ανοιχτές συνέργειες, αυτή η κατεύθυνση μοιάζει αντιφατική. Και γεννά ένα απλό αλλά κρίσιμο ερώτημα: τι εξυπηρετεί τελικά αυτή η κλειστή διαδικασία;
Παράλληλα, η μη αξιοποίηση του τοπικού δυναμικού δεν μπορεί να θεωρηθεί λεπτομέρεια. Η Βέροια διαθέτει ανθρώπους με γνώση, εμπειρία και διεθνή παρουσία, τόσο στον επιστημονικό όσο και στον καλλιτεχνικό χώρο. Δημιουργούς που παράγουν πολιτισμό, που συνομιλούν με τη σύγχρονη πραγματικότητα και που γνωρίζουν σε βάθος την πόλη, όχι ως θεωρητικό αντικείμενο αλλά ως ζωντανό πεδίο. Όταν αυτοί οι άνθρωποι παραμένουν στο περιθώριο, η διαδικασία απομακρύνεται από την ουσία της. Μιλάμε για την πόλη, χωρίς την πόλη.
Και εδώ προκύπτει ένα ακόμη πιο ουσιαστικό ερώτημα: ποια είναι η θέση της τέχνης σε αυτή την προσπάθεια; Μια υποψηφιότητα για Πολιτιστική Πρωτεύουσα δεν μπορεί να περιορίζεται σε τεχνικές εκθέσεις και στρατηγικά κείμενα. Ο πυρήνας της είναι η καλλιτεχνική δημιουργία, η ζωντανή πολιτιστική παραγωγή, οι άνθρωποι που δίνουν μορφή και περιεχόμενο στην έννοια του πολιτισμού. Αν αυτοί απουσιάζουν από τον σχεδιασμό, τότε αυτό που απομένει είναι ένα σχήμα χωρίς πραγματικό βάθος.
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα, ίσως το σημαντικότερο, αφορά τα ίδια τα πρόσωπα που καλούνται να συντονίσουν αυτή την προσπάθεια. Η φθορά που προκύπτει από τη μακροχρόνια παρουσία στη διοίκηση τοπικών φορέων λειτουργεί ως ουσιαστικό εμπόδιο. Δεν πρόκειται μόνο για θέμα εικόνας ή ανανέωσης, αλλά για βαθύτερο ζήτημα αντίληψης και λειτουργίας. Όταν οι ίδιοι άνθρωποι ανακυκλώνονται σε καίριους ρόλους, είναι αναπόφευκτο να μεταφέρουν μαζί τους παγιωμένες πρακτικές, προσωπικές σχέσεις, συμπάθειες και αντιπαραθέσεις που επηρεάζουν τις επιλογές τους. Σε μια διαδικασία που απαιτεί καθαρότητα, αμεροληψία και ανοιχτό βλέμμα, αυτή η φθορά δεν είναι απλώς μια αδυναμία· είναι ένας από τους βασικούς λόγους που μπορεί να υπονομεύσουν συνολικά την προσπάθεια.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η επιλογή του προσώπου που έχει αναλάβει τον συντονισμό της κατάθεσης της πρότασης. Η ανάθεση αυτού του ρόλου σε μια επαγγελματία δημοσίων σχέσεων και διοργάνωσης εκδηλώσεων, η οποία δεν προέρχεται καν από την πόλη, εγείρει σοβαρά ερωτήματα τόσο ως προς τα κριτήρια επιλογής όσο και ως προς την ίδια τη δομή της προσπάθειας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τέτοιου είδους ειδικότητες έχουν σαφώς προσδιορισμένο ρόλο, ο οποίος εντάσσεται στο τεχνικό και εκτελεστικό σκέλος μιας διοργάνωσης – στην επικοινωνία, στη διαχείριση γεγονότων, στην υλοποίηση. Δεν αποτελούν τον πυρήνα του επιτελικού σχεδιασμού που διαμορφώνει την καλλιτεχνική κατεύθυνση, τη σχέση με τους δημιουργούς και τη συνολική αισθητική και πολιτιστική πολιτική μιας υποψηφιότητας.
Όταν, λοιπόν, μια τέτοια ειδικότητα τοποθετείται σε θέση που επηρεάζει ή καθορίζει τον κεντρικό σχεδιασμό, δημιουργείται η εντύπωση ότι η διαδικασία έχει ξεκινήσει με αντεστραμμένη λογική. Αντί να προηγείται η καλλιτεχνική και επιστημονική συγκρότηση και να ακολουθεί η τεχνική υποστήριξη, φαίνεται να συμβαίνει το αντίστροφο. Ταυτόχρονα, η απουσία διαφάνειας ως προς την επιλογή του συγκεκριμένου προσώπου επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το κλίμα, προσδίδοντας αρνητικό πρόσημο σε μια διαδικασία που θα έπρεπε να εμπνέει εμπιστοσύνη και συλλογικότητα.
Επιπλέον, η αποσπασματική οργάνωση της διαδικασίας, μέσα από επιμέρους αναθέσεις, δημιουργεί ερωτήματα για τη συνοχή της συνολικής στρατηγικής. Μια τέτοια διεκδίκηση δεν μπορεί να στηριχθεί σε ασύνδετα κομμάτια. Χρειάζεται ενιαία κατεύθυνση, συνεκτικό αφήγημα και ουσιαστική κατανόηση της ταυτότητας της πόλης.
Στην ουσία, το διακύβευμα δεν είναι μόνο οργανωτικό. Είναι βαθιά κοινωνικό. Είναι το αν η Βέροια μπορεί να λειτουργήσει ως μια πόλη που εμπιστεύεται τους ανθρώπους της και τους εντάσσει ισότιμα σε μια κοινή προσπάθεια. Αν μπορεί να αφήσει πίσω της πρακτικές που δημιουργούν αποκλεισμούς και να προχωρήσει σε ένα μοντέλο συνεργασίας, διαλόγου και αμοιβαίου σεβασμού.
Η πόλη διαθέτει το δυναμικό. Διαθέτει γνώση, εμπειρία και δημιουργικότητα. Αυτό που απομένει να αποδειχθεί είναι αν υπάρχει η βούληση να αξιοποιηθούν όλα αυτά με τρόπο ανοιχτό και δίκαιο.
Γιατί μόνο έτσι αυτή η υποψηφιότητα μπορεί να αποκτήσει πραγματικό νόημα. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να μείνει μια διαδικασία που εξελίσσεται ερήμην της ίδιας της πόλης που υποτίθεται ότι εκπροσωπεί. Και τότε, η ευκαιρία αυτή δεν θα χαθεί απλώς. Θα επιβεβαιώσει για ακόμη μία φορά ότι δεν μάθαμε να ακούμε, να εμπιστευόμαστε και να συνδιαμορφώνουμε.
Τασος Πρωτοψάλτου
Σκηνογράφος – Ενδυματολόγος
Πανεπιστημιακός Καθηγητής Καλών Τεχνών
Μέλος του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου της Unesco
Φωτογραφία
«Η Στέψη της Ποππαίας» του Claudio Monteverdi , Βόρεια Πύλη Βέροιας, 2011
Σκηνοθεσία, σκηνογραφία, ενδυματολογία: Τάσος Πρωτοψάλτου
Με τη συμμετοχή της Βεροιώτισσας σοπράνο Μαρίας Παλάσκα στο ρόλο της Ποππαίας
Φωτογραφία: Μάνος Λιανίδης
