Tης Αναστασίας Πάπαρη*
Η 5η Ιουνίου έχει καθιερωθεί από τα Ηνωμένα Έθνη ως Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος και το Πρόγραμμα υλοποιεί κάθε χρόνο το United Nations Environmental Program (UNEP).
Για πρώτη φορά τα Ηνωμένα Έθνη αφιέρωσαν μια Ημέρα για το Περιβάλλον το 1972, με την Στοκχόλμη της Σουηδίας να είναι η πρώτη πόλη, ενώ εφέτος είναι το Μπακού του Αζερμπαϊτζάν. Κάθε χρόνο, η κύρια θεματική αλλάζει, ανάλογα με το ποιό περιβαλλοντικό ζήτημα βρίσκεται σε έξαρση. Εφέτος είναι η ‘Δράση για το Κλίμα’ και τα Πλαστικά.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι στόχοι για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής μέχρι το 2030 και την κλιματική ουδετερότητα μέχρι το 2050, απέχουν πολύ από την πραγματοποίησή τους. Σύμφωνα με την Συμφωνία των Παρισίων (2015, COP21), μέχρι το 2035 τα αέρια του θερμοκηπίου θα έπρεπε να μειωθούν κατά 40% και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) να αυξηθούν κατά 35% μέχρι το 2030.
Τα τελευταία στοιχεία για την Κλιματική Αλλαγή δεν δημιουργούν συνθήκες αισιοδοξίας:
– Η αύξηση της θερμοκρασίας σε σύγκριση με την προ-βιομηχανική εποχή είναι περίπου 1,2 βαθμούς Κελσίου (WMO, 2024).
– Οι απαιτήσεις για την μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης μέχρι το 2030 είναι 43% (IPCC, AR6, 2022).
– Η συμμετοχή των 10 πλέον ανεπτυγμένων χωρών στην παραγωγή CO2 ήταν 68% (Global Carbon Project, 2023).
– Η ετήσια εξαφάνιση των ειδών σε ποσοστό επί κανονικών συνθηκών ήταν 100 – 1000% (IPBES, 2019).
– Η ετήσια απώλεια δασών (2015 – 2020 κατά μέσο όρο) ήταν 10 εκατ. εκτάρια (FAO, 2020).
– Ο πληθυσμός σε κίνδυνο λειψυδρίας ήταν 5,7 δισεκατομμύρια άνθρωποι (UN Water, 2023).
– Το μερίδιο των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας (ΑΠΕ) έναντι της ηλεκτρικής ήταν 30% (ΙΕΑ, 2024).
Στην Ευρώπη οι ΑΠΕ καλύπτουν το 35% των αναγκών, ενώ στη χώρα μας εκτιμάται, πως μέχρι το 2030 το ποσοστό θα έχει ανέβει στο 75%. Παρ’ όλα αυτά, στην Ευρώπη το 85% της θαλάσσιας ρύπανσης προέρχεται από το πλαστικό, ενώ το 70% των εκπομπών άνθρακα προέρχεται από τις πόλεις.
Για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής επιστρατεύονται λύσεις φιλικές προς τη Φύση: αναδασώσεις, καμπάνιες συλλογής σκουπιδιών και πλαστικών από τη θάλασσα, σταθεροποιήσεις και ενισχύσεις ασταθών και αδύνατων εδαφών, αποκατάσταση βιώσιμων οικοσυστημάτων σε άλση και δάση, προστασία των καθαρότητας των νερών, μείωση των ρύπων των βιομηχανικών περιοχών, επεξεργασία απορριμμάτων, οχήματα καθαρής τεχνολογίας κ. ά.
Ακόμη και μια μικρή παρέμβαση προς την κατεύθυνση της προστασίας του περιβάλλοντος συμβάλλει στην αναγέννηση του φυσικού οικοσυστήματος, με πολλαπλά οφέλη για την τοπική και την παγκόσμια κοινότητα.
Η διάσταση του Χωρικού Σχεδιασμού
Στη χώρα μας ο Χωρικός Προγραμματισμός και Σχεδιασμός βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Η προσπάθεια συμμόρφωσης με τη Συμφωνία των Παρισίων είχε και τις αρνητικές πλευρές της. Μια απ’ αυτές είναι η θυσία εύφορης γεωργικής γης για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων και μια δεύτερη οι διαπιστωμένες αρνητικές επιπτώσεις στην χλωρίδα και την πανίδα των περιοχών με εγκατεστημένες ανεμογεννήτριες.
Οι αρνητικές αυτές πλευρές της προσαρμογής οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στην έλλειψη τόσο ενός επικαιροποιημένου Εθνικού Χωροταξικού Σχεδίου, όσο και των Ειδικών Χωροταξικών Σχεδίων για τον Τουρισμό και για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Από αυτά, υπάρχει μόνο το Ειδικό Χωροταξικό Σχέδιο για τον Τουρισμό, που ψηφίστηκε πρόσφατα από τη Βουλή και ρυθμίζει κυρίως την εκτός σχεδίου δόμηση για τουριστικές εγκαταστάσεις. Η εφαρμογή του θα δείξει εάν το περιβάλλον του εξωαστικού χώρου θιγεί και σε ποιό βαθμό από επεμβάσεις μεγάλης κλίμακας, οι οποίες συνήθως επιφέρουν αρνητικές επιπτώσεις σε πολλαπλά επίπεδα (χλωρίδα, πανίδα, δίκτυα, νερά, απορρίμματα κ. ά.).
Επίσης, αναμένονται οι εγκρίσεις των Τοπικών Χωρικών Σχεδίων (ΤΧΣ), τα οποία υποβλήθηκαν πρόσφατα στο ΥΠΕΝ και ελπίζεται πως θα ακολουθήσουν τα Ειδικά Χωρικά Σχέδια (ΕΧΣ) για τα ιστορικά κέντρα, τις υποβαθμισμένες αστικές περιοχές και τις περιοχές ειδικών χρήσεων. Μάλιστα, μόλις χθες ψηφίστηκε από τη Βουλή η Κωδικοποίηση της Χωροταξικής και Πολεοδομικής νομοθεσίας, η οποία αναμένεται να συμβάλει στην ευχερέστερη εφαρμογή των κατά καιρούς ψηφισμένων νόμων, αποφάσεων κλπ. για την βιώσιμη χωρική ανάπτυξη της χώρας.
Η παράμετρος του Περιβάλλοντος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σ’ αυτή την διαδικασία, καθώς δια του χωρικού σχεδιασμού αυτής της κλίμακας δίδεται μια μοναδική δυνατότητα προστασίας τόσο του αστικού, όσο και του εξωαστικού και του αγροτικού χώρου με τρόπο, που να διασφαλίζονται μακροπρόθεσμα η βιώσιμη και ανθεκτική χωρική ανάπτυξη. Αντίστροφα, δεν νοείται βιώσιμη χωρική ανάπτυξη χωρίς την προστασία του περιβάλλοντος.
Κάθε πόλη θα πρέπει να συνεχίσει τον χωρικό της σχεδιασμό με τα Ειδικά Χωρικά Σχέδια, όπου η περιβαλλοντική παράμετρος μπορεί να υλοποιηθεί ‘επί του πρακτέου’: μέσω της ολοκληρωμένης αστικής αναγέννησης, επανάχρησης και αναβάθμισης σημαντικών αστικο-φυσικών οικοσυστημάτων, όπως π.χ., είναι οι υποβαθμισμένες αστικές περιοχές, τα ιστορικά κέντρα και οι κοίτες των ποταμών που διασχίζουν τις πόλεις, μέσω της προστασίας των αστικών και περιαστικών δασών, της δημιουργίας νέων δικτύων πεζοδρόμων με αρκετό πράσινο, της αντικατάστασης των οχημάτων με οχήματα καθαρής τεχνολογίας, της αξιοποίησης της τεχνολογίας για τις ‘έξυπνες πόλεις’ (smart cities) και τα ‘δίδυμα των πόλεων’ (twin cities) κ. ά.
Προϋπόθεση όλων αυτών είναι η διασφάλιση προϋποθέσεων διαρκούς διαλόγου σε τοπικό επίπεδο, με πνεύμα συνεργασίας, κατανόησης των προβλημάτων και των προσφερόμενων δυνατοτήτων, καθώς και αξιοποίησης της διεθνούς εμπειρίας και του διαθέσιμου επιστημονικού δυναμικού, χωρίς κομματικά ή άλλα στεγανά.
Και εδώ ο Πολιτισμός, ως συσσωρευμένη γνώση και εμπειρία, όπως και ως καθημερινή πρακτική, ως ‘καθρέπτης’ μιας κοινωνίας, μπορεί, αν αξιοποιηθεί κατάλληλα, να συμβάλει καταλυτικά στην προστασία και αναβάθμιση του περιβάλλοντος: με την αξιοποίηση των τοπικών ηθών και εθίμων, των δοκιμασμένων πρακτικών διαχείρισης των φυσικών οικοσυστημάτων και την αξιοποίηση παγιωμένων δικτύων επικοινωνίας και συλλογικής δράσης.
Είναι ανάγκη να περάσουμε από την απλή ευαισθητοποίηση στην ανάληψη δράσης. Όλες μαζί οι μικρές προσπάθειες φέρνουν μεγαλύτερο αποτέλεσμα από το απλό άθροισμά τους. Το περιβάλλον είναι το μεγάλο μας σπίτι κι εμείς αναπόσπαστο μέρος του.
*Δρ Αρχιτέκτων – Πολεοδόμος
Dipl., MSc, M. Phil., PhD
(A.U.Th. & U.C.L., The Bartlett)
Εμπειρογνώμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
για τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης
anastpapa@teemail.gr,
ecoc2021@gmail.com
