Tου Ιερέως Παναγιώτου Σ. Χαλκιά.
Η βιβλιογραφία για τον Παπαδιαμάντη, φίλοι αναγνώστες, είναι μεγάλη. Ξεφυλλίζοντάς την, κανείς διαπιστώνει πως, αν και έχει πάρει τη θέση του ο συγγραφέας στα νεοελληνικά γράμματα, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αντιλεγόμενο, τόσο για την τεχνική του, όσο και για την πνευματικότητά του.
Ο Παπαδιαμάντης δεν αγαπήθηκε όσο ζούσε, παρ’ όλη τη μοναδική άλλωστε, εκδήλωση στον «Παρνασσό», για το 25 χρόνια του. Το όλο κλίμα του, η θεματογραφία του και η γλώσσα του, ήταν ξένα για τους κριτικούς της εποχής του.
Όμως, είχε σεβαστό αναγνωστικό κοινό. Το έργο του, έχει το χαρακτήρα της εξομολόγησης της παιδικής ηλικίας. Επειδή οι μνήμη και η ανάμνηση είναι βασικές ψυχικές λειτουργίες για ένα γνήσιο καλλιτέχνη, επανέρχεται νοσταλγικά στην παιδική ηλικία, σαν σε πηγή εμπνεύσεως και σαν καταφύγιο στα δύσκολα χρόνια της ώριμης ηλικίας. Σ’ αυτήν καταφεύγει όχι ο ρομαντικός νοσταλγός, αλλά ο εραστής της παιδικής αγνότητας, που φθείρεται στην καθημερινότητα.
Άλλο χαρακτηριστικό του είναι το βιωματικό στοιχείο. Ο συγγραφέας ζει το έργο του, σ’ ευρύτερη έννοια, πρόκειται για μία αυτοβιογραφία. Απ’ αυτή την άποψη είναι γνήσια ρεαλιστής. Όντας και αυτός παιδί της εποχής του, επηρεάστηκε από τις ηθογραφικές μελέτες και τη στροφή στην καθ’ εαυτό Ελλάδα. Η νοσταλγία του, ο ρομαντισμός του, οι μνήμες του, δεν σχετίζονται με τον ρομαντισμό σαν κίνημα. Οι περισσότεροι των κριτικών στήνουν τον λογοτέχνη Παπαδιαμάντη στο πραγματικό βάθρο του, ύστερα μάλιστα από τις περιπτώσεις Κάλβου και Καβάφη. Ο πνευματικός Παπαδιαμάντης ας μας απασχολήσει για λίγο.
Αν και δεν δημιούργησε πνευματικό κίνημα και σχολή, και στέκει μετέωρος στα νεοελληνικά γράμματα, μπορεί να μελετηθεί και να σταθεί σαν παράδειγμα.
Σαν άτομο, ο Παπαδιαμάντης χαρακτηρίζεται ως ιδιότροπος, εγωιστής, αριστοκρατικά απομονωμένος και μελαγχολικός. Και τι προσπάθειες δεν έγιναν για την ερμηνεία της συμπεριφοράς του, ξεκινώντας από τις καταβολές του και τα ψυχικά τραύματα της παιδικής ηλικίας.
Άλλοι πάλι είπαν πως από μικρός είχε τη στροφή για αγνότητα και αγιότητα ζωής. Δεν χρειαζόταν να κοπιάσει. Ο εγωισμός του, η ιδιοτροπία του ήταν συναίσθηση της αξίας του. Στην πραγματικότητα ήταν ένας άνθρωπος με εσωτερικές αντινομίες και χρειαζόταν τη διαρκή πάλη για να σταθεί. Μεγάλος ο εσωτερικός αγώνας του για τελείωση. Η ατολμία του, το απόκοσμο του χαρακτήρα του και η νευρωτική θα λέγαμε συμπεριφορά του πηγάζουν από την αντίθεση της εσωτερικής πάλης για τελειότητα με τις βιοτικές ανάγκες και απαιτήσεις. Η μελαγχολία του είναι η «χαρμολύπη» συναισθανομένου «πεπτωκότος» ορθόδοξου.
Με έμφαση αναφέρεται από πολλούς ο φόβος του Παπαδιαμάντη μπροστά στο θάνατο. Και πρώτα, τίποτε το παράδοξο σε αυτό το φόβο, εάν υπήρχε. Τον υπερνικά ο χριστιανός « επ’ ελπίδι αναστάσεως».
Ας σκεφτούμε το θάνατό του για να καταλάβουμε την αφομοίωση της ιδέας του θανάτου. Τονίζεται από πολλούς η λαϊκή θρησκευτικότητα και χαρακτηρίζεται σαν πολύ συντηρητικός ορθόδοξος και οπαδός του κινήματος των Κολλυβάδων (Ίδε στο τέλος της σημείωσης). Δεν θα κατανοήσουμε ποτέ τον Παπαδιαμάντη αν δεν τον αναγνωρίσουμε, ότι δεν βλέπει το ζήτημα των Κολλυβάδων σαν ένα τυπικό, λατρευτικό θέμα, αλλά σαν μια αντίδραση στη φράγκικη αντίδραση στην Εκκλησία… Δεν μένει στο τυπικό του πράγματος. Βλέπει την ορθοδοξία στήριγμα του ελληνισμού και των ελληνισμό όχι στα στενά πλαίσια του Ελληνικού Κράτους, αλλά το συνταυτίζει με την έκταση της Βυζαντινής ορθοδοξίας.
Ο Παπαδιαμάντης δεν είναι με τη στενή σημασία μεγαλοϊδεάτης ή τουλάχιστον έχει το δικό του μεγαλοϊδεατισμό συνταυτισμένο με την Ορθοδοξία. Από αυτή την άποψη, αν το δούμε, δεν είναι εθνικιστής αλλά εθνικός. Πάνω σε αυτό στηρίζεται και η ηθογραφία του, που, όμως, δεν είναι καθόλου επιδερμική. Υπ’ αυτή την έννοια ο Παπαδιαμάντης δεν είναι παγανιστής, (ειδωλολάτρης) όπως συχνά ειπώθηκε, εκτός αν κάτω από τον παγανισμό εννοούμε τη μυθολογία του, τα στοιχεία και τα φαντάσματα. Μην ξεχνάμε όμως ότι το περιεχόμενο της νεοελληνικής λαογραφίας γεννιέται στο Βυζάντιο. Επίσης, εκτός αν κάτω από τον παγανισμό, (ειδωλολατρία, πολυθεΐα) εννοούμε τον ελληνοχριστιανισμό. Μα τότε είναι τόσο παγανιστής, όσο και ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός. Ο Παπαδιαμάντης έχει ένα παιδικό, πρωτόγνωρο και κυρίως πρωτογονικό μάτι, γι’ αυτό φαίνεται παγανιστής.
Ο Παπαδιαμάντης είναι πιο γνήσια εθνικός, γιατί ξεκίνησε από την αντίστροφη πλευρά, ίσια, χωρίς παραλήψεις και άλματα, για την αφομοίωση του ελληνικού πνεύματος: Νέος Ελληνισμός, Βυζαντινός, κλασσικός και όχι όπως άλλοι, που θέλοντας να αναστήσουν το αρχαίο κλασσικό πνεύμα, ξέκοβαν την πορεία του προς εμάς και την μεταμορφούμενη εξέλιξή του. Αυτοί που παίρνουν τον ελληνισμό από την Ευρώπη και ειρωνεύονται κάθε τι το ντόπιο, οι Γραικύλοι και οι Φράγκοι που καταντάνε προδότες της ορθοδοξίας. Ενάντια σ’ αυτούς τους Γραικύλους της πλουτοκρατίας, μάχεται και καταδικάζει την άδικη κοινωνία και την τότε αστική ζωή, που περιφρονούσε το λαό και τις παραδόσεις του, γνήσια ελληνικές και ανατρεφόταν φράγκικα. Γι’ αυτό είναι περισσότερο από όλους εθνικός λογοτέχνης.
Ο Παπαδιαμάντης στάθηκε πιστός ορθόδοξος, εραστής της άδολης θρησκευτικότητας της πρώτης χριστιανικής κοινωνίας. Αυτήν αισθάνεται πως τη βρίσκει στο λαό, γι’ αυτό έχει μια λαϊκή θρησκευτικότητα και είναι εχθρός στο γράμμα, που θανατώνει το πνεύμα. Η θρησκεία δεν ήταν γι’ αυτόν αποκούμπι, αλλά με τον δικό του τρόπο, ταμπούρι. Και αυτός δεν ήταν απλοϊκός, όπως ίσως πολλοί, από τους ήρωες των διηγημάτων του, αλλά απλός.
Σ’ αυτόν, ο καλλιτέχνης και ο θρησκευόμενος συμπορεύονται. Ποιος προηγείται και ποιος ακολουθεί δεν έχει σημασία. Σε τούτο μοιάζει με τους κλασσικούς Έλληνες ποιητές. Εκείνοι, μύστες και οπαδοί του, χορού του Απόλλωνα και του Διονύσου. Αυτός του Χριστού.
Σαν μεγάλος ποιητής, δεν χάνει το ρόλο του μύστη. Σε αυτό στέκεται σαν παράδειγμα.
Σημείωση: «Κολλυβάδες ή αλλιώς κολλυβισταί»: Μερικοί μοναχοί του Αγίου Όρους, οι οποίοι προεκάλεσαν πρόβλημα περί την προσφοράν των κολλύβων και κατά τις Κυριακές στα μνημόσυνα. Το προκληθέν πρόβλημα εκόπασε δια των σχετικών εγκυκλίων των πατριαρχών Κπόλεως Θεοδοσίου Β και Γρηγορίου Ε, οι οποίοι επέτρεψαν την προσφορά κόλλυβων και κατά τις Κυριακές
