Γράφει ο Αθανάσιος Τόπης
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος
Με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ας μιλήσουμε για κάτι που καθημερινά βρίσκεται μέσα στη σχολική τσάντα των παιδιών μας: το κολατσιό.
Με την έναρξη κάθε σχολικής χρονιάς, οι οικογένειες καλούνται να οργανώσουν ξανά την καθημερινότητα των παιδιών: σχολικές τσάντες, βιβλία, πρόγραμμα μαθημάτων, δραστηριότητες και, φυσικά, το καθημερινό σχολικό κολατσιό. Μπορεί να φαίνεται μια μικρή λεπτομέρεια μέσα στη γεμάτη σχολική ημέρα, όμως η επιλογή του κολατσιού έχει μεγαλύτερη σημασία από όσο συχνά αντιλαμβανόμαστε. Το παιδί περνά αρκετές ώρες στο σχολείο, βρίσκεται σε περίοδο έντονης ανάπτυξης και χρειάζεται επαρκή ενέργεια και θρεπτικά συστατικά για να ανταποκριθεί στις σωματικές, πνευματικές και μαθησιακές του δραστηριότητες.
Το σχολείο, άλλωστε, δεν αποτελεί μόνο χώρο μάθησης. Είναι ένα από τα σημαντικότερα περιβάλλοντα μέσα στα οποία διαμορφώνονται συνήθειες και συμπεριφορές που μπορούν να συνοδεύσουν το παιδί και στην ενήλικη ζωή. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το σχολικό κολατσιό μπορεί να αποτελέσει μια καθημερινή, απλή αλλά ουσιαστική ευκαιρία διατροφικής εκπαίδευσης.
Γιατί είναι σημαντικό το κολατσιό;
Το παιδί σχολικής ηλικίας βρίσκεται σε περίοδο έντονης σωματικής, εγκεφαλικής και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Οι διατροφικές του ανάγκες είναι αυξημένες και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, το στάδιο ανάπτυξης και το επίπεδο σωματικής δραστηριότητας. Το κολατσιό μπορεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» ανάμεσα στα κύρια γεύματα, ιδιαίτερα όταν το χρονικό διάστημα μεταξύ πρωινού και μεσημεριανού είναι μεγάλο.
Ένα σωστά σχεδιασμένο κολατσιό μπορεί να συμβάλει στην πρόσληψη:
• υδατανθράκων, που αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας,
• πρωτεΐνης, απαραίτητης για την ανάπτυξη και τη διατήρηση των ιστών,
• ασβεστίου,
• φυτικών ινών,
• βιταμινών και ανόργανων στοιχείων,
• και συνολικά να βελτιώσει την ποιότητα της ημερήσιας διατροφής.
Δεν χρειάζεται, επομένως, το σχολικό κολατσιό να είναι μεγάλο, περίπλοκο ή ακριβό. Χρειάζεται να είναι θρεπτικά ποιοτικό, πρακτικό, ασφαλές και κατάλληλο για την ηλικία του παιδιού.
Η ποιότητα μετρά περισσότερο από την ποσότητα
Ένα συχνό λάθος είναι να αντιμετωπίζουμε το κολατσιό ως ένα ακόμη «γεύμα» που πρέπει να είναι μεγάλο. Στην πραγματικότητα, η ποσότητα πρέπει να προσαρμόζεται στις ανάγκες του κάθε παιδιού. Το ζητούμενο δεν είναι να πιέσουμε το παιδί να καταναλώσει όλο το φαγητό που του βάλαμε στην τσάντα, αλλά να του προσφέρουμε μια κατάλληλη και ποιοτική επιλογή και να σεβαστούμε τα σήματα πείνας και κορεσμού. Η διατροφή των παιδιών χρειάζεται να χαρακτηρίζεται από ποικιλία, ισορροπία και μέτρο.
Τι μπορεί να περιλαμβάνει ένα καλό σχολικό κολατσιό;
Υπάρχουν πολλές απλές και οικονομικές επιλογές.
Για παράδειγμα:
Φρούτο + γαλακτοκομικό:
ένα μήλο, αχλάδι ή μπανάνα μαζί με γιαούρτι.
Σάντουιτς:
ψωμί ολικής άλεσης με τυρί και λαχανικά.
Παραδοσιακή επιλογή:
κουλούρι σησαμένιο ή πολύσπορο και ένα φρούτο.
Σπιτική επιλογή:
ένα κατάλληλο σπιτικό αρτοσκεύασμα, σε συνδυασμό με φρούτο ή γαλακτοκομικό.
Για μεγαλύτερα παιδιά:
φρούτο, γιαούρτι, προϊόν ολικής άλεσης ή, όπου επιτρέπεται από το σχολικό πλαίσιο, ανάλατοι ξηροί καρποί. Το σημαντικό είναι να αποφεύγεται η μονοτονία. Η εναλλαγή τροφίμων βοηθά το παιδί να γνωρίζει διαφορετικές γεύσεις και υφές και να αποκτά μεγαλύτερη ποικιλία στη διατροφή του.
Νερό: το πιο απλό και σημαντικό ρόφημα
Η επαρκής ενυδάτωση είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού. Το νερό θα πρέπει να αποτελεί την πρώτη επιλογή κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας. Η συστηματική κατανάλωση αναψυκτικών και άλλων ζαχαρούχων ροφημάτων δεν αποτελεί μέρος μιας ισορροπημένης παιδικής διατροφής.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει ένα διατροφικό πρότυπο που δίνει έμφαση σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης και άλλες θρεπτικά πυκνές τροφές, ενώ παράλληλα συστήνει περιορισμό των ελεύθερων σακχάρων, του αλατιού και των κορεσμένων λιπαρών.
Νέα σχολική χρονιά, νέα δεδομένα
και για τα σχολικά κυλικεία
Η φετινή σχολική χρονιά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο.
Από το σχολικό έτος 2026–2027 εφαρμόζεται νέο θεσμικό πλαίσιο για τα σχολικά κυλικεία, τους χώρους εστίασης και τους αυτόματους πωλητές στις σχολικές μονάδες.
Με την Υπουργική Απόφαση Δ1β/Γ.Π.οικ.21739 – ΦΕΚ Β΄ 3060/02.06.2026, επικαιροποιούνται οι κανόνες σχετικά με τα τρόφιμα και τα ποτά που επιτρέπεται να διατίθενται στα σχολεία, αντικαθιστώντας το προηγούμενο πλαίσιο του 2013.Η νέα νομοθεσία έχει ως βασική φιλοσοφία τη δημιουργία ενός πιο υγιεινού και ασφαλούς διατροφικού περιβάλλοντος για τα παιδιά.
Περιορίζονται τρόφιμα και ποτά υψηλά σε ελεύθερα σάκχαρα, αλάτι, κορεσμένα λιπαρά και ενεργειακή πυκνότητα, ενώ προωθούνται τρόφιμα όπως φρούτα, λαχανικά, γαλακτοκομικά, προϊόντα ολικής άλεσης και νερό.
Τι επιτρέπεται στα σχολικά κυλικεία;
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: ο κατάλογος δεν είναι απολύτως ίδιος για την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση
Στα κυλικεία των Δημοτικών Σχολείων προβλέπεται η διάθεση συγκεκριμένων κατηγοριών τροφίμων, μεταξύ των οποίων:
• φρέσκα φρούτα,
• φρουτοσαλάτες χωρίς προσθήκη ζάχαρης,
• ορισμένα αποξηραμένα φρούτα χωρίς πρόσθετα σάκχαρα,
• γάλα,
• γιαούρτι και συγκεκριμένα προϊόντα γιαουρτιού,
• κεφίρ και αριάνι χωρίς πρόσθετα σάκχαρα,
• κουλούρι σησαμένιο ή πολύσπορο,
• προϊόντα ολικής άλεσης,
• φρυγανιές,
• κράκερς και κριτσίνια που πληρούν τις προβλεπόμενες προδιαγραφές,
• συγκεκριμένα αρτοσκευάσματα,
• ρυζογκοφρέτες και καλαμπογκοφρέτες,
• παστέλι και χαλβάς σε προβλεπόμενη μερίδα,
• συγκεκριμένα δημητριακά και μπάρες δημητριακών,
• σάντουιτς με επιτρεπόμενα συστατικά,
• νερό,
• καθώς και συγκεκριμένες κατηγορίες χυμών και φυτικών ροφημάτων χωρίς πρόσθετα σάκχαρα, σύμφωνα με τις προδιαγραφές της διάταξης.
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην ασφάλεια των μικρότερων μαθητών. Για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση προβλέπεται, μεταξύ άλλων, περιορισμός στη διάθεση μικρών στρογγυλών φρούτων, όπως σταφύλια και κεράσια, καθώς και ξηρών καρπών, λόγω του κινδύνου πνιγμονής.
Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση
Στα Γυμνάσια και Λύκεια υπάρχει ευρύτερη δυνατότητα επιλογών, πάντα όμως μέσα στα όρια και τις διατροφικές προδιαγραφές που θέτει η νομοθεσία.Επιτρέπονται, μεταξύ άλλων, οι παραπάνω κατηγορίες τροφίμων, ενώ στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση προβλέπεται επιπλέον η διάθεση ξηρών καρπών χωρίς προσθήκη αλατιού και ζάχαρης.Επίσης, μπορούν να διατίθενται συγκεκριμένα σάντουιτς και αρτοσκευάσματα με συστατικά όπως τυρί, λαχανικά, βραστό αυγό, τόνος, ελαιόλαδο και βραστό κοτόπουλο ή γαλοπούλα, σύμφωνα με τις προδιαγραφές της νομοθεσίας.
Επομένως, όταν ένας γονέας βλέπει ότι ένα τρόφιμο διατίθεται στο κυλικείο ενός Γυμνασίου ή Λυκείου, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι επιτρέπεται να διατίθεται και στο Δημοτικό.
Και τι δεν επιτρέπεται;
Η νέα νομοθεσία δεν αφήνει το θέμα στην επιλογή του κάθε κυλικείου. Υπάρχουν συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων που δεν επιτρέπεται να διατίθενται.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
• αναψυκτικά,
• ενεργειακά ποτά,
• προϊόντα αλλαντοποιίας,
• συγκεκριμένα επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος,
• αλείμματα σοκολάτας,
• σοκολάτες,
• καραμέλες και τσίχλες,
• διάφορα αλμυρά σνακ,
• καθώς και προϊόντα που δεν περιλαμβάνονται στον κατάλογο των επιτρεπόμενων ή δεν πληρούν τα προβλεπόμενα διατροφικά και ποσοτικά κριτήρια.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η νομοθεσία δεν έχει ως στόχο να «δαιμονοποιήσει» μεμονωμένα τρόφιμα. Ο στόχος είναι να διαμορφώσει ένα σχολικό περιβάλλον στο οποίο οι καθημερινές διαθέσιμες επιλογές θα είναι περισσότερο συμβατές με τις αρχές της υγιεινής διατροφής.
Το αλλεργιογόνο είναι εξίσου σημαντικό
με το θρεπτικό συστατικό
Η ασφάλεια των τροφίμων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της παιδικής διατροφής. Η νέα ρύθμιση περιλαμβάνει προβλέψεις για την ενημέρωση των καταναλωτών σχετικά με ουσίες ή προϊόντα που μπορεί να προκαλέσουν αλλεργίες ή δυσανεξίες, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο. Το ζήτημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για παιδιά με τροφικές αλλεργίες, κοιλιοκάκη ή άλλες ειδικές διατροφικές ανάγκες.
Για τα παιδιά αυτά, η επιλογή του σχολικού κολατσιού δεν είναι απλώς θέμα «υγιεινής επιλογής», αλλά μπορεί να αποτελεί ζήτημα ασφάλειας και ιατρικής αναγκαιότητας.
Το σχολικό κυλικείο ως χώρος διατροφικής αγωγής
Η σημασία της νέας νομοθεσίας δεν περιορίζεται στο τι επιτρέπεται ή απαγορεύεται να πωλείται. Το σχολικό κυλικείο μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό εργαλείο διατροφικής αγωγής.
Ένα παιδί δεν μαθαίνει για τη διατροφή μόνο μέσα από ένα βιβλίο ή μια εκπαιδευτική δραστηριότητα. Μαθαίνει μέσα από την καθημερινή του εμπειρία: τι βλέπει, τι είναι διαθέσιμο, τι αγοράζουν οι συμμαθητές του και τι θεωρεί φυσιολογικό να καταναλώνεται.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει τον σημαντικό ρόλο του σχολικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση υγιεινών διατροφικών συνηθειών και στην προώθηση ενός υγιεινότερου διατροφικού περιβάλλοντος για τα παιδιά. Επομένως, η διατροφική εκπαίδευση δεν πρέπει να περιορίζεται σε μια λίστα με «επιτρεπόμενα» και «απαγορευμένα» τρόφιμα. Χρειάζεται να διδάσκουμε στα παιδιά πώς να επιλέγουν.
Η οικογένεια έχει τον δικό της καθοριστικό ρόλο
Η σχολική πολιτική από μόνη της δεν αρκεί.
Το παιδί επιστρέφει καθημερινά στο σπίτι και εκεί συνεχίζεται η διατροφική του εκπαίδευση.
Η οικογένεια μπορεί να βοηθήσει:
• οργανώνοντας το κολατσιό από την προηγούμενη ημέρα,
• έχοντας διαθέσιμα φρούτα και άλλα ποιοτικά τρόφιμα,
• συμμετέχοντας το παιδί στην επιλογή και προετοιμασία του κολατσιού,
• αποφεύγοντας τις συνεχείς απαγορεύσεις και τις ενοχές,
• και λειτουργώντας η ίδια ως πρότυπο υγιεινής διατροφικής συμπεριφοράς.
Είναι σημαντικό, επίσης, να μην μετατρέπεται το φαγητό σε πεδίο επιβράβευσης ή τιμωρίας. Ένα παιδί δεν είναι «καλό» επειδή έφαγε λαχανικά ούτε «κακό» επειδή έφαγε ένα γλυκό. Η υγιεινή διατροφή είναι θέμα συνολικού διατροφικού προτύπου και όχι ενός μεμονωμένου τροφίμου.
Και τι γίνεται με τα παιδιά με ειδικές διατροφικές ανάγκες;
Στο σύγχρονο σχολικό περιβάλλον είναι απαραίτητο να λαμβάνεται υπόψη η διαφορετικότητα των μαθητών.
Παιδιά με τροφικές αλλεργίες, κοιλιοκάκη, σακχαρώδη διαβήτη ή άλλες παθήσεις μπορεί να χρειάζονται ειδικό διατροφικό σχεδιασμό. Στην περίπτωση της κοιλιοκάκης, για παράδειγμα, η αποφυγή της γλουτένης δεν αποτελεί επιλογή τρόπου ζωής αλλά θεραπευτική αναγκαιότητα. Η διαχείριση αυτών των περιπτώσεων απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή τροφίμων και στην αποφυγή επιμόλυνσης.
Αυτό αναδεικνύει και έναν ευρύτερο ρόλο του σχολείου: ένα υγιεινό σχολικό περιβάλλον πρέπει να είναι ταυτόχρονα ασφαλές, συμπεριληπτικό και προσβάσιμο για όλα τα παιδιά.
Δεν αρκεί να αλλάξουμε το κυλικείο
Η νομοθεσία είναι ένα σημαντικό βήμα, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της λύση. Για να αλλάξει ουσιαστικά η διατροφική συμπεριφορά των παιδιών απαιτείται συνεργασία μεταξύ οικογένειας, σχολείου, εκπαιδευτικών, επαγγελματιών υγείας και πολιτείας.
Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργήσουμε ένα σχολικό περιβάλλον γεμάτο απαγορεύσεις. Το ζητούμενο είναι να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον στο οποίο η υγιεινή επιλογή να είναι η εύκολη και διαθέσιμη επιλογή.
Περισσότερα φρούτα και λαχανικά. Περισσότερα προϊόντα ολικής άλεσης. Περισσότερο νερό. Λιγότερα προϊόντα υψηλής περιεκτικότητας σε ζάχαρη, αλάτι και κορεσμένα λιπαρά. Πάνω από όλα, περισσότερη γνώση.
Γιατί τελικά ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που φοβούνται το φαγητό ή αισθάνονται ενοχές για τις επιλογές τους.
Ο στόχος είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που γνωρίζουν, επιλέγουν, απολαμβάνουν και μπορούν σταδιακά να φροντίζουν την υγεία τους μέσα από μια ισορροπημένη σχέση με τη διατροφή.
Και αυτή η εκπαίδευση μπορεί να ξεκινήσει από κάτι τόσο απλό όσο ένα κολατσιό.
