Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής
Δρ Διδακτικής της Ιστορίας
Τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο φανερό ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) διαμορφώνει η ίδια το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε, ενημερωνόμαστε και αποφασίζουμε. Για παράδειγμα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι αλγόριθμοι δεν εμφανίζουν ουδέτερα όλες τις πληροφορίες, αλλά επιλέγουν ποιες θα δούμε πρώτα. Στις μηχανές αναζήτησης, η ιεράρχηση των αποτελεσμάτων επηρεάζει τι θεωρούμε αξιόπιστο. Στις πλατφόρμες ψυχαγωγίας, οι προτάσεις σταδιακά διαμορφώνουν το ίδιο μας το γούστο. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν εκτελεί απλώς εντολές• οργανώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο σκεφτόμαστε και αποφασίζουμε. Και κάπου εκεί τίθεται το ερώτημα: τι μπορεί να κάνει η ΤΝ, και τι σημαίνει αυτό για εμάς;
Έως την εμφάνιση της ΤΝ, η τεχνολογία λειτουργούσε ως προέκταση των ανθρώπινων δυνατοτήτων∙ ενίσχυε μια ήδη υπάρχουσα ανθρώπινη ικανότητα∙ δεν την αντικαθιστούσε. Ο άνθρωπος αποφάσιζε, κατεύθυνε, και έφερε την ευθύνη. Αντίθετα, η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει τον ρόλο της τεχνολογίας: αναλύει δεδομένα, διατυπώνει προτάσεις, λαμβάνει αποφάσεις με σχετική αυτονομία. Έτσι, η σχέση ανθρώπου – τεχνολογίας αντιστρέφεται σταδιακά: δεν χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να επεκτείνουμε τις δυνατότητές μας, αλλά καλούμαστε να συνυπάρξουμε με συστήματα που συμμετέχουν ενεργά (1) στην εργασία: γράφουν κείμενα και εργασίες, δημιουργούν εικόνες και ταινίες, κάνουν ιατρικές διαγνώσεις, προβάλλουν πληροφορίες (2) στην επικοινωνία: διαμορφώνουν ποιες ειδήσεις και ποια προϊόντα θα εμφανιστούν μπροστά μας. Τα πάντα φιλτράρονται όλο και περισσότερο μέσα από αλγοριθμικές επιλογές, τις οποίες καθορίζουν άλλοι.
Αυτό που με προβληματίζει δεν είναι τόσο η ικανότητα της ΤΝ να κάνει όλα τα παραπάνω – και πολλά άλλα-, όσο η θέση που έχουμε ως άνθρωποι μέσα σε αυτή τη νέα κατάσταση. Αν ένα σύστημα ΤΝ – μια μηχανή- μπορεί να αναλύσει δεδομένα ταχύτερα και με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον άνθρωπο, ποιος είναι ο ρόλος της ανθρώπινης κρίσης; Αν ένα πρόγραμμα ΤΝ μπορεί να παράγει μουσική ή ζωγραφική που μας συγκινεί, ταινίες που μας συναρπάζουν, εργασίες που εντυπωσιάζουν, τι αξία θα έχει τελικά η δημιουργία; Ποιος θα είναι ο δημιουργός/κάτοχος όλων αυτών; Ο άνθρωπος ή το πρόγραμμα ΤΝ; Και αν ολοένα αυτοματοποιούνται περισσότερα μαθησιακά προϊόντα, πώς προσδιορίζεται και αξιολογείται η αξία της ανθρώπινης μάθησης; Πώς επηρεάζεται η σκέψη; Ποιες νοητικές συνήθειες ατονούν, και ίσως χαθούν; Όταν μια απόφαση λαμβάνεται «από τον αλγόριθμο», ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για τις συνέπειες; Αν η πληροφόρηση/ενημέρωση προσαρμόζεται συνεχώς στις προτιμήσεις μας, δεν υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστούμε σε ό,τι ήδη γνωρίζουμε/ πιστεύουμε, και να αγνοούμε άλλες απόψεις;
Στον χώρο της εκπαίδευσης, το ερώτημα «τι μπορεί να κάνει η ΤΝ, και τι σημαίνει αυτό για εμάς;» αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η ΤΝ μπορεί να αλλάξει τον σκοπό και τον τρόπο μάθησης: παράγει κείμενα και απαντήσεις σε ερωτήσεις, γράφει εργασίες, λύνει μαθηματικές ασκήσεις, δημιουργεί κουίζ και διαδραστικό υλικό, προσαρμόζει το επίπεδο δυσκολίας στις ανάγκες κάθε μαθητή, παρέχει άμεση ανατροφοδότηση. Κι εδώ έχουμε το κρίσιμο ερώτημα. Αν μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί συνηθίσουν στη χρήση της ΤΝ, πώς θα αλλάξει ο τρόπος που σκέφτονται και μαθαίνουν; Και ποιες επιπτώσεις θα έχει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της δημιουργικότητας;
Η πρόκληση για την εκπαίδευση δεν είναι να απορρίψει την ΤΝ, αλλά να τη χρησιμοποιήσει με τρόπους που καλλιεργούν την αυτονομία, την κριτική σκέψη και την υπευθυνότητα. Σε έναν κόσμο όπου οι αποφάσεις και οι πληροφορίες -όπως δείχνουν τα πράγματα- θα διαμεσολαβούνται από αλγορίθμους, η Πολιτεία οφείλει να λάβει σοβαρές και υπεύθυνες αποφάσεις για τον ρόλο της εκπαίδευσης. Καλείται να απαντήσει στο κρίσιμο ερώτημα: Ποιους αυριανούς πολίτες θέλει να διαμορφώσει; Πολίτες που περιορίζονται στην αποστήθιση και στις έτοιμες απαντήσεις ή πολίτες που μαθαίνουν πώς να θέτουν κριτικά ερωτήματα, να αναγνωρίζουν προκαταλήψεις, να διακρίνουν την έγκυρη πληροφορία από την παραπληροφόρηση και να αναλαμβάνουν ευθύνη για τις πράξεις τους;
Τελικά, το ερώτημα «τι μπορεί να κάνει η ΤΝ, και τι σημαίνει αυτό για εμάς;» μπορεί να απαντηθεί από μια βαθιά και ουσιαστική αλλαγή της εκπαίδευσης προς την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και την ενδυνάμωση της δημοκρατικής πολιτειότητας. Χρειαζόμαστε πολίτες που διαθέτουν την ικανότητα να αμφισβητούν, να διερευνούν και να αναλαμβάνουν δράση για το κοινό καλό. Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να μετασχηματίσει τον κόσμο μας σε κάτι διαφορετικό. Το αν αυτός ο μετασχηματισμός θα ενισχύσει ή θα περιορίσει την ανθρώπινη διάσταση εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το πώς θα επιλέξουμε να τη χρησιμοποιήσουμε.
