Του Ηλία Τσιαμήτρου
Ήταν στα μέσα του 12ου αιώνα μ.Χ. όταν ο Φράγκος άρχοντας του κάστρου Αλ Μουνάιτιρα[1] γύρεψε από τον Εμίρη της πόλης Σαϊζάρ να του στείλει έναν Άραβα γιατρό για να θεραπεύσει έναν άρρωστο ιππότη της φρουράς του φρουρίου επειδή ο δικός τους ιατρός έλειπε[2]. Πράγματι, ο ιατρός Ταμπίτ έφτασε σύντομα επιτόπου και ξεκίνησε θεραπεία με καταπλάσματα στο πόδι του ιππότη που είχε ένα μεγάλο απόστημα στην κνήμη. Μετά από λίγες μέρες, κι ενώ το απόστημα πήγαινε καλά, ο Φράγκος ιατρός επέστρεψε και αμέσως διαφώνησε με τη θεραπευτική αγωγή του Ταμπίτ. Έπιασε τον ιππότη και αφού κακολόγησε τον Άραβα συνάδελφό του, αποφάνθηκε πως το απόστημα θα κακοφόρμιζε. Τον ρώτησε λοιπόν αν προτιμούσε να είναι ζωντανός με ένα πόδι ή νεκρός με δύο. Τρομαγμένος ο ιππότης, διάλεξε φυσικά να παραμείνει ζωντανός έστω και μονοπόδαρος. Άφωνος και έκπληκτος συνάμα, ο Άραβας ιατρός είδε τον Φράγκο ιατρό να καλεί έναν άλλο μεγαλόσωμο ιππότη με ένα κοφτερό τσεκούρι. Ύστερα, τοποθέτησε το πόδι του αρρώστου πάνω σε ένα κούτσουρο και διέταξε τον ιππότη με το τσεκούρι να το κόψει με ένα μόνο χτύπημα. Ο άρρωστος φυσικά πέθανε εντός ολίγων λεπτών από ακατάσχετη αιμορραγία, ενώ ο Άραβας ιατρός μάζεψε τα σύνεργά του και αποχώρησε αργοκουνώντας το κεφάλι του με οίκτο.
Αυτή την ιστορία την αναφέρει ο Σύρος στοχαστής, διπλωμάτης και πολεμιστής Ουσάμα Ίμπν Μουνκίντ, ανιψιός του Εμίρη της Σαϊζάρ, στο περίφημο «Βιβλίο του Στοχασμού (Kitab al-I’tibar)», και είναι ένα μονάχα από τα περιστατικά μέσω των οποίων οι Ευρωπαίοι ιατροί που ακολουθούσαν τους Σταυροφόρους, σκανδάλισαν τους Άραβες ιατρούς με την μνημειώδη άγνοια και την αναποτελεσματικότητά τους. Στην πραγματικότητα, η ιατρική των Αράβων του 12ου και 13ου αιώνα ήταν έτη φωτός μπροστά από αυτή των Ευρωπαίων. Παρά το γεγονός πως υπήρξαν κάποιες πρώιμες απόπειρες ίδρυσης ιατρικών σχολών όπως η Ιατρική σχολή του Σαλέρνο (Scuola Medica Salernitana) και η αντίστοιχη σχολή στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ (Montpellier School of Medicine), οι περισσότεροι Ευρωπαίοι ασθενείς της εποχής αναζητούσαν τη θεραπεία στους εμπειρικούς θεραπευτές των χωριών τους και ίσως στον τοπικό μπαρμπέρη όπου θα πήγαιναν για αφαίμαξη ή εφαρμογή βδελλών ανεξάρτητα από την ασθένεια από την οποία υπέφεραν. Ταυτόχρονα, πρακτικές γριές αναλάμβαναν όσα αφορούσαν τον τοκετό και τη λοχεία των γυναικών.
Υπήρχαν επίσης νοσοκομεία (τρόπον τινά) για τους πολύ αρρώστους και τους ετοιμοθάνατους. Τα περισσότερα από αυτά λειτουργούσαν εντός ή πέριξ των μοναστηριών, και οι «ιατροί» μοναχοί που διακονούσαν σε αυτά αναλώνονταν κατά κύριο λόγο σε προσευχές υπέρ της ψυχής του ασθενούς, σε εξορκισμούς για εκδίωξη των δαιμόνων που είχαν κυριεύσει το σώμα του, και (ευτυχώς) ενίοτε την παρασκευή κάποιων φαρμακευτικών σκευασμάτων που είχαν ως βάση τα βότανα.
Τόσο η ευρωπαϊκή όσο και η αραβική ιατρική είχαν εκείνα τα χρόνια ως βάση τους Έλληνες πρωτοπόρους στον τομέα: τον Ιπποκράτη, τον Διοσκουρίδη και τον Γαληνό. Οι Ευρωπαίοι της Δύσης όμως, για αιώνες έμειναν στάσιμοι ή ακόμη και πίσω από αυτή την αφετηρία. Οι Άραβες από την άλλη, κατά τον λεγόμενο «ισλαμικό χρυσό αιώνα» (8ος – 13ος αιώνας μ.Χ.) κατάφεραν να εξελίξουν μια σπουδαία ιατρική γραμματεία, προσθέτοντας γνώσεις από την αρχαία ινδική ιατρική (Αγιουβέρδα) και την αρχαία περσική ιατρική (ακαδημία της Γκουντισαπούρ). Σπουδαίοι ιατροί όπως οι Πέρσες Αλ Ταμπάρι, που έγραψε τον «Παράδεισο της Σοφίας», την πρώτη εγκυκλοπαίδεια της ιατρικής στην αραβική γλώσσα και Ζακαρίγια Ραζί (Ραζής), που έγραψε το «Περιεκτικό Βιβλίο της Ιατρικής» (9ος αιώνας μ.Χ.), ανέφεραν κλινικές περιπτώσεις και περιέγραψαν με ακρίβεια ασθένειες όπως η ιλαρά και η ευλογιά. Ο επίσης Πέρσης ιατρός Ιμπν Σίνα (Αβικέννας) (10ος-11ος αιώνας μ.Χ.) άφησε πίσω του εξαιρετικά έργα όπως το «Βιβλίο των Θεραπειών» (Kitad al-Shifa) και τον περίφημο «Κανόνα» (al-Quanun al-Tibb) που επηρέασε σημαντικά την ευρωπαϊκή ιατρική της Αναγέννησης.
Ο Αλ-Ζαχράουι, χειρουργός από την Ανδαλουσία (11ος αιώνας) που έζησε κοντά στην Κόρδοβα πρωτεύουσα του Εμιράτου της Αλ Ανταλούς, έγραψε την ιατρική εγκυκλοπαίδεια «Η Μέθοδος της Ιατρικής» (Kitab Al-Tasrif) σε τριάντα τόμους. Εκεί μέσα περιγράφει αρρώστιες, θεραπείες, φάρμακα και χειρουργικές μεθόδους που επηρέασαν την ιατρική μέχρι τον 17ο αιώνα μ.Χ. Μια χαρακτηριστική ρήση από αυτό το βιβλίο αναφέρουμε παρακάτω:
«Πριν ασχοληθεί κανείς με τη χειρουργική, οφείλει να αποκτήσει γνώσεις ανατομίας και λειτουργίας των οργάνων, ώστε να κατανοήσει το σχήμα, τις συνδέσεις και τα όριά τους. Πρέπει να εξοικειωθεί πλήρως με τα νεύρα, τους μυς, τα οστά, τις αρτηρίες και τις φλέβες. Αν κάποιος δεν κατανοεί την ανατομία και τη φυσιολογία, ενδέχεται να υποπέσει σε σφάλμα που θα οδηγήσει στον θάνατο του ασθενούς. Έχω δει περίπτωση όπου κάποιος προέβη σε τομή σε ένα οίδημα στον τράχηλο, νομίζοντας ότι επρόκειτο για απόστημα, ενώ στην πραγματικότητα ήταν ανεύρυσμα, με αποτέλεσμα ο ασθενής να πεθάνει επί τόπου».
Τέλος, ο Ιμπν Αλ-Ναφίς (13ος αιώνας μ.Χ.), Σύρος ιατρός από τη Δαμασκό, έγραψε το βιβλίο «Σχολιασμός της Ανατομίας του Αβικέννα» όπου περιέγραψε λεπτομερώς την πνευμονική και στεφανιαία κυκλοφορία του αίματος. Ξεκίνησε επίσης τη συγγραφή του βιβλίου με τίτλο «Το Πλήρες Βιβλίο της Ιατρικής». Οι ογδόντα τόμοι που πρόλαβε να δημοσιεύσει πριν πεθάνει ήταν η μεγαλύτερη ιατρική εγκυκλοπαίδεια της εποχής και μια από τις μεγαλύτερες μέχρι τις μέρες μας.
Μετά από όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω, είναι κατανοητή η δυσπιστία και η επιφυλακτικότητα με την οποία αντιμετώπιζαν οι Άραβες ιατροί της εποχής των Σταυροφόρων τους αντίστοιχους Φράγκους συναδέλφους τους. Σκεφτείτε πως οι Φράγκοι ιατροί θεωρούσαν εν πολλοίς την ασθένεια θεία τιμωρία των αμαρτωλών ή δαιμονική επιρροή. Ήταν της άποψης «πονάει πόδι, κόβει πόδι», κι αυτό χωρίς βασικές γνώσεις ανατομίας. Χρησιμοποιούσαν στοιχειωδώς τα βότανα, αλλά προτιμούσαν ως φάρμακα τις προσευχές, τα ιερά λείψανα και τα ξόρκια. Αντιμετώπιζαν τους ψυχικά ασθενείς με εξορκισμούς, ξύλο ή ακόμη και κάψιμο στην πυρά. Διέθεταν πρωτόγονα νοσοκομεία όπου έμπαινες όρθιος και συνήθως σε έβγαζαν τέσσερις.
Την ίδια ώρα, οι Άραβες ιατροί είχαν εξελίξει την ιατρική ορθολογιστικά με βάση κανόνες και κλινική παρατήρηση. Χρησιμοποιούσαν εξειδικευμένα χειρουργικά εργαλεία, καυτηριασμούς, ράμματα, και άλλες σύγχρονες τεχνικές. Είχαν εκτενή φαρμακολογία, χρησιμοποιούσαν αποστακτήρες, αλκοόλ για απολύμανση και μελετούσαν συστηματικά τη χρήση βοτάνων. Θεράπευαν τους ψυχικά άρρωστους με μουσική, κελαρυστά νερά και ανθρώπινη συντροφιά. Είχαν καθαρά νοσοκομεία, όπου οι ασθενείς χωρίζονταν ανά πάθηση και η περίθαλψη παρέχονταν δωρεάν. Πως θα ήταν δυνατόν λοιπόν να μην θεωρούν οι μεν τους δε «κομπογιαννίτες» εκείνα τα χρόνια;
Βέβαια, μετά την Αναγέννηση η δυτική ιατρική αναπτύχθηκε ραγδαία ενώ η αντίστοιχη των Αράβων υποχώρησε. Έτσι, στις μέρες μας οι συνθήκες αυτές έχουν αντιστραφεί πλήρως.
Αλλά, αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
[1]: Κάστρο στα ορεινά του σημερινού βορείου Λιβάνου
[2]: Στην περίοδο των Σταυροφοριών κάτι τέτοιο δεν ήταν παράξενο








